Matemática 4 4. aula 6 RAZÕES TRIGONOMÉTRICAS EM UM TRIÂNGULO QUALQUER COMENTÁRIOS – ATIVIDADES PARA SALA 1 cm 3 1 b) tgθ = 7 1. a) AE = 2. a) Os números são 3, 5, 7 pois (1, 3, 5) não obedece à desigualdade triangular e conjuntos maiores ultrapassam soma 15. b) Maior ângulo oposto ao maior lado. Aplicando lei dos cossenos: 72 = 32 + 52 – 2 . 3 . 5 . cosθ → –30cosθ = 15 → −1 → θ = 120° → cosθ = 2 c) Sendo α + β + θ = 180° e θ > β > α, 1 provar que sen2β – sen2α < . 4 Temos o triângulo: Pela Lei dos Cossenos, temos: x 2 = 12 + 12 − 2 . 1. 1 . cos135o x2 = 2 + 2 2 ⇒ x = 2+ 2 2 Resposta correta: x = 2 + 2 5. Aplicando Lei dos Senos: 5 3 7 7 7 14 = = = = = → senβ senα senθ sen120 3 3 2 5 3 3 3 → senβ = e senα = → sen2β − sen2α = 0,2449 14 14 1 2 2 → sen β – sen α < . 4 Na figura, o triângulo da área S1 é semelhante ao de área S. Então, 2 S1 x S 1 ⇒ 1 = ⇒ S = 49S1 = S S 7x 49 FG IJ H K Temos também que o triângulo de área S1 é semelhante ao de área S2. Então: 2 1 S1 x S ⇒ 1 = = ⇒ S2 = 36 . S1 6x 36 S2 S2 3. FG IJ H K Como S1 + S2 + S3 = S ⇒ S1 + 36 . S1 + S3 = 49S1 ⇒ S3= 12S1. Como MNPC é um paralelogramo, a área S 12S1 (MNP) = 3 = =6S1. 2 2 Pela Lei dos Cossenos, temos: (I) c2 = a2 + b2 – 2abcosc • (a + b + c)(a + b – c) = 3ab a2 + ab − ac + ab + b2 − bc + ac + bc − c 2 = 3ab Portanto, a2 + b2 − ab = c 2 (II) Substituindo I em II, temos: 2 2 2 área (MNP) 6S1 6 = = área (ABC) 49S1 49 Resposta correta: 2 a + b − ab = a + b − 2ab cos c 2ab cos c = ab ⇒ cos c = 6 49 ab 1 ⇒ cos c = 2ab 2 Resposta correta: C 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 1 4. COMENTÁRIOS – ATIVIDADES PROPOSTAS 1. Sabemos que: θ = 360° 360° = 90° e α = = 60° 4 6 Na figura, os triângulos MPD, AED são semelhantes. h 4 2 3 = 3 (altura Então, 1 = ⇒ h1 = 2h2. Como h1 = 2 h2 2 do triângulo equilátero BPM), temos: 3 3 = 2h2 ⇒ h2 = . 2 Logo, a área do triângulo AED será: 3 2. 3 2 ⇒ SAED = SAED = 2 2 Logo: α + θ = 150° Aplicando Lei dos Cossenos: AC2 = 62 + 62 – 2 . 6 . cos(150°) = 2 . 62 + 2 . 62 . cos(30°) = ( ) = 62 2 + 3 → AC = 6 2 + 3 Resposta correta: E 2. Pela Lei dos Cossenos: a2 = b2 + c2 – 2bc cos → cos = b2 + c 2 − a2 . 2bc Analogamente: a2 + c 2 − b2 a2 + b2 − c 2 cosBˆ = e cos Cˆ = . 2ac 2ab cos Aˆ cosBˆ cos Cˆ a + + = Temos, também: . a b c bc ˆ cosBˆ e cos Cˆ : Substituindo cos A, Resposta correta: A (Retificação do gabarito) 5. b2 + c 2 − a2 a2 + c 2 − b2 a2 + b2 − c 2 a → + + = 2a bc 2a bc 2a bc bc a2 + b2 + c2 = 2a2 → b2 + c2 = a2 Logo, o triângulo é retângulo:  = 90° Daí: sen – cos2 = sen90° – cos180° = 1 – (–1) = 2 Aplicando a Lei dos Senos no ΔABC, temos: 20 10 π = 2R ⇒ R = sen 15º π . sen 15º Resposta correta: B 3. Como sen 15º = sen (45º − 30º) ⇒ sen 15º = sen 45º . cos 30º – sen 30º . cos 45º ⇒ 2 3 1 2 6− 2 . . − ⇒ sen 15º = . 2 2 2 2 4 10 10 2 ( 3 + 1) ⇒R = Logo, R = . ⎛ 6− 2⎞ π π . ⎜⎜ ⎟⎟ 4 ⎝ ⎠ Sendo C o comprimento da circunferência, temos: sen 15º = 1 . 4 . 6 senα = 12senα 2 1 A ΔABC = . 8 . 10 senα = 40senα 2 A 12senα 3 ⇒ ΔADE = = A ΔABC 40senα 10 A ΔADE = C = 2πR ⇒ C = 2 π . 10 2( 3 + 1) ⇒ π C = 20 2 ( 3 + 1) cm. Resposta correta: A Resposta correta: D 2 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 a) Primeiramente, AD = CB, pois são cordas subentendidas pelo mesmo ângulo. Logo, AH = 3. Por Pitágoras: CH = 3, que é a altura. b) Temos: HC = 3 e HB = 1 → CB = 10 AH 1 −4 = → cos2θ – 2cos2θ – 1 = Então, cosθ = CB 5 10 → Em ΔA0C, pela Lei dos Cossenos:: 6. (3 2 ) 2 = r2 + r2 + 2r . r . cos2θ → 8r 2 →r= 5 5 2 ( 4 + 2 ) . 3 = 5π − 9 5 − 2 → 18 = 2r2 + 2 , temos: 4 2 1 2 = . 1 . 1 . senc$ ⇒ senc$ = ⇒ c$ = 45º 4 2 2 Como a = b = 1 e SABC = c) A = π ( ) Resposta correta: a) 3 b) Usando a Lei dos Cossenos, vem: c2 = 12 + 12 – 2 . 1 . 1 . cos 45º 2 c2 = 1 + 1 – 2 . 2 5 c) 5π – 9 9. c2 = 2 − 2 ⇒ c = 2 − 2 Resposta correta: B 7. Aplicando a Lei dos Cossenos no ΔACD , obtemos: x 2 = R2 + R2 − 2R . R . cos 30º ⇒ x 2 = 2R2 − 2R2 . ( ) 3 ⇒ x 2 = 2R2 − R2 2 3 ⇒ x 2 = R2 2 − 3 ⇒ x = R 2− 3 Aplicando a Lei dos Senos, temos: a a 2R ⇒ sen  = 2R sen  6 b = 2R ⇒ sen B$ = $ 2R senB c c $ = 2R ⇒ sen C ⇒ $ 2R senC Resposta correta: A (Retificação do gabarito) 10. $ = a . 6 . c ⇒ Logo, sen  . sen B$ . sen C 2R 2R 2R abc abc 1 K. 3 = ⇒ K= . 8 R 8R3 Como o ΔABC é isósceles de base BC , B$ = α e  = 180° − 2 α . Resposta correta: D 8. SABCD = SABC + SACD ⇒ 1 1 R. R. sen (180° − 2α) + . R . R . sen β ⇒ SABCD = 2 2 R2 R2 . sen 2α + . sen β ⇒ 2 2 R2 SABCD = . (sen 2α + sen β). 2 SABCD = Resposta correta: A (Retificação do gabarito) 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 3 11. A equação dada é equivalente a: bc cos A + ac cos B + ab cos C 77 = abc 240 Denotemos por Sn a área dos triângulos que aparecem. Então, podemos escrever: 1 ab ab . sen 30° ⇒ S1 = S1 = 2 4 1 cd S2 = . cd . sen 30° ⇒ S2 = 2 4 1 ac S3 = ac . sen 150° ⇒ S3 = 2 4 1 bd S4 = bd . sen 150° ⇒ S4 = 2 4 (I) Usando a Lei dos Cossenos, temos: a2 = b2 + c2 – 2bc . cos A b2 = a2 + c2 – 2 ac . cos B c2 = a2 + b2 – 2ab . cos C Somente essas Equações obtemos: a2 + b2 + c2 = 2a2 + 2b2 + 2c2 – 2 (bc cos A + ac cos B + ab cos C) ⇒ bc cos A + ac cos B + ab cos C = a2 + b2 + c2 2 Logo a área SABCD = S1 + S2 + S3 + S4 ⇒ (II) ab + cd + ac + bd a(b+c)+d(b+c) = ⇒ 4 4 (b+c) . (a+d) 10 . 4 = ⇒ SABCD = 4 4 2 SABCD = 10cm SABCD = Substituindo (II) em (I), vem: a2 + b2 + c 2 77 = 2abc 240 (III) Como (a, b, c) é P.A de soma 15cm, podemos escrever: ⎧a = x − r ⎪ ⇒ x – r + x + x + r = 15 ⇒ x = 5 ⎨b = x ⎪c = x + r ⎩ Resposta correta: B (Retificação do gabarito) 13. Temos: ab senα = a2 + b2 a2 + b2 . → senα = 2 2ab Logo: Logo, a = 5 – r, b = 5 e c = 5 + r 2 ⎛ a2 + b2 ⎞ cos = 1 − ⎜ ⎟ = ⎝ 2ab ⎠ Vamos substituir esses valores na equação III. S= S= 4a2b2 Resposta correta: A ⎧a = 4 ⎧a = 6 ⎪ ⎪ Para r = 1 ⇒ ⎨b = 5 e para r = − 1 ⇒ ⎨b = 5 ⎪c = 6 ⎪c = 4 ⎩ ⎩ Como p = ( − a2 − b2 Dai: ∃ cosα ∈ ú, sss a2 – b2 = 0 → a = b; a, b ≥ 0. Então: cosα = 0 e senα = 1 → α = 90°; maior ângulo. (5 − r)2 + 52 + (5 + r)2 77 2r 2 + 75 77 = ⇒ = ⇒ 2 2 (5 − r) . 5 . (5 + r) 240 240 25 − r 48r2 + 1800 = 1925 – 77r2 ⇒ r2 = 1 ⇒ r = ±1 Seja S a área pedida. Logo, S = 4a2b2 − a4 − 2a2b2 − b2 = 4a2b2 14. Temos: p (p − a) (p − b) (p − c) a+b+c 4 + 5 + 6 15 = = cm, temos: 2 2 2 15 ⎛ 15 ⎞ ⎛ 15 ⎞ ⎛ 15 ⎞ . ⎜ − 4⎟ ⎜ − 5⎟ . ⎜ − 6⎟ ⇒ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 2 2 2 2 15 7 cm2 4 BC = 6 AC = (5 − 1)2 + (1 − 3)2 = 42 + 22 = 2 5 AB = (5 − 1)2 + ( 7 − 3)2 = 4 2 + 42 = 4 2 Resposta correta: C (Retificação do gabarito) 12. Pela Lei dos Cossenos: 36 = 20 + 32 – 16 10 cosα → 1 3 → cos α = → senα = 10 10 Pela Lei dos Senos: 6 6 = 2r → = 2r → r = 10 3 senα 10 Resposta correta: E 4 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 ) 2 15. 2. cos θ 4 l 1 1 ⇒ cos120o cos θ + sen120o senθ = ⇒ l l 3 2 1 3 1 1 4 ⇒ − cos θ + senθ = ⇒ senθ = ⇒ − . + l 2 2l 2 2 2 l cos(120o − θ) = Aplicando a Teoria da Bissetriz interna no Δ ABC, temos: a 5−a 5 10 e5–a= . = ⇒ a= 3 3 2 4 Aplicando o Teorema de Pitágoras nos triângulos ACN e BCN, obtemos: 5 ⎧ 2 ⎧ 2 2 2 25 10x 2 ⎪⎪2 = h + ( 3 − x) ⎪⎪4=h + 9 − 3 + x ⇒ ⎨ ⇒ ⎨ ⎪42 = h2 + ( 10 + x)2 ⎪16 = h2 + 100 + 20x + x 2 ⎪⎩ ⎪⎩ 3 9 3 ⇒ 3 senθ = 6 6 ⇒ sen θ = l 3l sen2θ + cos2 θ = 1 = ⇒ 1= 10x 11 ⎧ 2 2 ⎪⎪h + x = 3 + 9 10x 11 44 20x ⇒ + = − ⇒ ⎨ 44 20x 3 9 9 3 2 2 ⎪h + x = − ⎪⎩ 9 3 28 l2 36 3l 2 + 16 l2 ⇒ ⇒ l2 = 28 Área ∴ A = l2 3 3 = 28 . ⇒ A = 7 3cm2 ¨ 4 4 Resposta correta: B 3. 30x 33 11 11 = ⇒ 10x = ⇒x= 3 9 3 30 Logo, MN = 11 30 Resposta correta: B aula 7 4 3 1 → cos β = − , cosβ < 0 pois β > 90° 7 7 Pela lei dos Senos: a c a c = → = → senα sen (180° − α − β ) senα sen ( α + β) Temos: senβ = FÓRMULAS DE ADIÇÃO E SUBTRAÇÃO DE ARCOS COMENTÁRIOS – ATIVIDADES 1. 2(senx − cos x) = m2 − 2 PARA SALA → ÷2 2 2 m2 − 2 sen x − cos x = 2 2 2 144424443 senx cos 45o − sen 45o cos x = senα c 3 = → senα = senαcosβ + senβcosα → sen ( α + β ) a 7 3 senα 4 3 senα = − cos α → 4senα = 4 3 cosα → + 7 7 7 → tgα = 3 → α = 60°; α < 90° → m2 − 2 2 Resposta correta: B m2 − 2 sen(x − 45o ) = 2 4. Seja E = 1 sen10o Como −1 ≤ sen(x − 45o ) ≤ 1, temos: m2 − 2 −1 ≤ ≤1 2 Logo, E = (×2) − 3 cos10o . cos10o − 3. sen10o sen10o .cos10o ⇒ 1 .(cos10o − 3 . sen10o ) 2 ⇒ E= 1 . sen10o .cos10o 2 1 3 .cos10o − . sen10o 2 2 E= ⇒ 1 . sen20o 4 −2 ≤ m2 − 2 ≤ 2 +2 +2 +2 0 ≤ m2 ≤ 4 ⇒ m2 ≤ 4 −2 ≤m ≤ 2 Resposta correta: B 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 5 E= sen 30o . cos10o − cos 30o . sen10o ⇒ 1 . sen20o 4 P= sen(30o − 10o ) sen20o ⇒ E= ⇒ E= 1 1 . sen20o . sen20o 4 4 4 o E = sen20 ⇒ E = 4. sen20o 1 cos 20o ⇒ P2 – 1 = 1 − cos2 20o P2 – 1 = 2 cos 20 o = 1 −1⇒ cos2 20o sen2 20o cos2 20o ⇒ P2 – 1 = tg2 20o Resposta correta: C Obs: sen 20o = sen (2 . 10o) sen 20o = 2 . sen 10o . cos 10o 2. sen20o 2 sen10o .cos10o = 4 4 1 1 . sen 20o = sen 10o . cos 10o 4 2 Resposta correta: D 5. Observe na figura que tg (α + β) = 1 tg α + 3 tg α + tg β 5 ⇒ = Como tg (α + β) = , vem: 1 2 1− tg α . tg β 1− . tg α 5 2 3 2 . tg α + = 3 − tg α ⇒ 5 5 13 13 . tg α = ⇒ tg α = 1 ⇒ α = 45o 5 5 a 2 2 = = a. 3a 3a 3 2 a 4 4 tg β = = =a. 5a 5a 5 4 tg α = Resposta correta: B 3. Observe na figura que x = α + β. Logo, tg x = tg (α + β) = tg α + tg β ⇒ 1− tg α . tg β ⎡ sen2 (a + b) p. sen(a + b) cos(a + b) ⎤ + q⎥ y = cos2 (a + b) ⎢ + 2 cos(a + b) (cos a + b) ⎢⎣ cos (a + b) ⎥⎦ y = cos2 (a + b) ⎡ tg2 (a + b) + p. tg(a + b) + q⎤ ⎣ ⎦ ⎡ ⎛ p ⎞2 ⎤ p + q⎥ y = cos2 (a + b) ⎢⎜ ⎟ +p . q −1 ⎥ ⎢⎝ 1 − q ⎠ ⎣ ⎦ COMENTÁRIOS – ATIVIDADES PROPOSTAS 1. P= sen20o o P= P= − cos 20o ⇒ o o o o sen 40 . cos 20 − cos 40 . sen20 sen20 . cos 20 sen(40o − 20o ) sen20o . cos 20o = o tga + tgb −p p = = 1 − tga. tgb 1 − q 1 − q y = sen2 (a + b) + p. sen(a + b) cos(a + b) + q.cos2 (a + b) Resposta correta: B cos 40o x2 + px + q = 0 tga + tgb = −p e tga. tgb = q tg(a + b) = 2 4 10 + 12 + 3 5 15 = 22 . 15 ⇒ tg x = 22 = tg x = 2 4 8 7 15 7 1− . 1− 3 5 15 sen 40o y= ⎡ p2 ⎤ p2 .⎢ + + q⎥ 2 q − 1 ⎥⎦ sec (a + b) ⎢⎣ (q − 1) y= ⎡ p2 p2 q(q − 1)2 ⎤ . (q − 1) + + ⎢ ⎥ 2 2 tg (a + b) + 1 ⎢⎣ (q − 1) (q − 1) (q − 1)2 ⎥⎦ y= ⇒ sen20o sen20o . cos 20o 1 2 1 2 ⎡ p2 p2q p2 q(q − 1)2 ⎤ ⎢ ⎥ + + − 2 2 q − 1 (q − 1) (q − 1)2 ⎥⎦ ⎢⎣ (q − 1) +1 1 2 p (q − 1)2 y= ⇒ (q − 1)2 p2 + (q + 1)2 q ⎡ p2 + (q − 1)2 ⎤ ⎢ ⎥⎦ ⇒ y=q . ⎣ 2 (q − 1) Resposta correta: y = q 6 3 1 e tg β = 2 5 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 4. Temos: A = 20° e B = 25° → A + B = 45° senA ⎞ ⎛ senB ⎞ ⎛ 1+ Daí: (1 + tgA)(1 + tgB) = ⎜ 1 + = ⎝ cos A ⎟⎠ ⎜⎝ cosB ⎟⎠ 7. cos A cosB + cos AsenB + cosBsenA + senAsenB = cos A cosB cos (B − A ) + sen ( A + B) cos (B − A ) + cos ( 90 − A − B) = = cos A cosB cos A cosB ⎛ 90 − 2A ⎞ ⎛ 90 − 2B ⎞ 2 cos ⎜ ⎟ . cos ⎜⎝ ⎟ ⎝ 2 ⎠ 2 ⎠ = = cos A cosB 2 cos ( 45 − A ) .cos ( 45 − B) 2 cosB . cos A = = =2 cos A cosB cos A − cosB = Temos E = sen200° . sen310° + cos340° . cos50° → → E = sen(180° + 20°) . sen(360° – 50°) + + cos(360° – 20°) . cos50° → E = (–sen20°) . (–sen50°) + cos20° . cos50° → E = cos50° . cos20° + sen50° . sen20° 3 → E = cos(50 – 20) = cos30° = 2 3 Logo, 2 3 . E = 2 3 . =3 2 Resposta correta: C 8. Resposta correta: B 5. Observe nas figuras que a soma de todas as áreas pode ser calculada assim: S = 2 sen a cos b + 2 . sen b . cos a S = 2 (sen a cos b + sen b . cos a) π S = 2 . sen (a + b). Como a + b = , 6 π S = 2 . sen 6 1 S= 2. ⇒ S=1 2 Observe na figura que tg α= 2 ⎧ ⎪⎪tg β = 4 Veja também que: ⎨ ⎪tg θ = 2 ⎪⎩ 6 ⎪⎧ tg β + tg θ Mas tg (β + θ) = ⎨ ⇒ ⎪⎩ 1 − tg β . tg θ Resposta correta: A 6. 1 1 + 2 3 = ⇒ tg (β + θ) = 1 1 1− . 2 3 o ⇒ β + θ = 45 . Sendo S a área do Δ ABC, ela pode ser calculada de uma das três maneiras: 1 S . 2 . y . sen α ⇒ s = y . sen α ⇒ y = I. S = 2 sen α 9. ⎛ sen2 β + cos2 β ⎞ 4 + 4 3 + 3 + 1 = (2+ 3 ) . ⎜ ⎟⇒ ⎝ sen β .cos β ⎠ 2S . sen (α + β) ⇒ S . sen β sen α sen α . (sen α+β) ⇒ sen β S=2 . sen α . (sen α . cos β+ sen β . cos α) ⇒ sen β Como 2 + 3 é raiz da equação ⎛ sen β cos β ⎞ (2 + 3 )2 + 1 = (2 + 3 ) . ⎜ + ⎟⇒ ⎝ cos β sen β ⎠ Substituindo o resultado de II em III e o resultado de I em II, obtemos: S=2. π 2 x2 – (tg β + cotg β) x + 1 = 0, então: 1 . 2 . x . sen (α + β) ⇒ S = x . sen (α + β) 2 2S .sen(α + β) ⇒ S = y.senβ = 1⇒ Resposta correta: D 1 . x . y . sen β ⇒ 25 = xy sen β ⇒ 2 2S ⇒x= y . senβ S= 5 6 5 6 Portanto, α + β + θ = 45o + 45o = 90o = II. S = III. S = 2 =1 ⇒ α =45° 2 1 = 2 1 = 3 ⎛ ⎞ 1 8 + 4 3 = (2 + 3 ) . ⎜ ⎟⇒ sen β . cos β ⎝ ⎠ 4 (2 + 3 ) = (2 + 3 ) 1 ⇒ sen β . cos β = . 4 sen β . cos β Logo, 392 . sen β . cos β = 392 . S = 2 . sen2 α . cotg β + 2 sen α cos α ⇒ S = 2 . sen2 α . cotg β + 2 sen 2α 1 = 98. 4 Resposta correta: 98 Resposta correta: A 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 7 Logo: 10. Sejam a, b e c as medidas dos ângulos internos de um triângulo ABC. Sendo cotg a e cotg b raízes da equação x2 + α x + α + 1 = 0 (com α > 2 (1+ 2 ) ), temos que: sen45o + sen(45o + 30o ) + sen(45o + 60o ) + sen(45o + 90o ) 2 2 3 2 1 2 1 2 3 2 + + + = . . + . + . 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 6 2 +2 6 3 2 + 6 E= = 4 2 = cotg a + cotg b = α cotg a . cotg b = α + 1 Como cotg (a + b) = cot ga . cot gb − 1 , vem: cot ga + cot gb Resposta correta: C α + 1− 1 ⇒ α cotg (a + b) = 1 ⇒ a + b = 45o 13. cotg (a + b) = Assim, como a + b + c = 180o ⇒ 45o + c = 180o ⇒ c = 135o Resposta correta: D Observe na figura que: A0 . A1 = a A1 . A2 = a . cos α A2 . A3 = a2 . cos α A3 . A4 = a3 . cos α M M An . An+1 = an . cos α. 11. Temos que x + y + 120o = 180o Logo, x + y = 60o ⇒ x = 60o – y. Substituindo em valor de x na equação vem: cos x 1 + 3 = , cos y 2 cos (60o − y) 1+ 3 = ⇒ cos y 2 L = A0A1 + A1A2 + A2A3 + A3A4 + ... + AnAn + 1 ... L = a + a . cos α + a . cos2 α + a . cos3 α + ... + an . cos α + ... cos 60o. cos y + sen 60o . sen y 1+ 3 = ⇒ cos y 2 cos 60o. cos y cos y Como 0 < cos α < 1, temos que L é a soma dos termos de uma P.G. infinita de razão q = cos α. a . Logo, L = 1 − cos α sen 60o . sen y 1+ 3 = ⇒ cos y 2 + Resposta correta: A 3 3 1 3 1 3 ⇒ . tg y = . tg y = + + ⇒ 2 2 2 2 2 2 14. tg y = 1 ⇒ y = 45o. Como x = 60o – y ⇒ x = 60o – 45o ⇒ x = 15º | x – y | = | 15o – 45o | = | – 30o | = 30o Resposta correta: E (Retificação do gabarito) 12. α + β + ϕ + Ψ = 360o ⎧α = 45o ⎪ ⎪⎪β = 45o + r ⎨ o ⎪ϕ = 45 + 2r ⎪ o ⎪⎩Ψ = 45 + 3r o o AD = 1 o o 45 + 45 + r + 45 + 2r + 45 + 3r = 360 Para θ temos senθ = x; cosθ = y Para β temos senβ = z; cosβ = w o 6r = 180o a) Assim i) sen(θ + β) = r = 30o BF 1 senθ cos β + senβ cos θ = BF Assim: o α = 45 o x . w + z . y = BF o o β = 45 + 30 = 75 ii) cos(θ + β) = ϕ = 45o + 60o = 90o AF 1 Ψ = 45o + 90o = 135o 8 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 Aplicando Pitágoras, encontramos x = 3. Como β é agu3 do, cos β = . 5 4 3 . sen(α + β) − . cos (α + β) 3 M= sen α cos θ cos β . senθsenβ = AF y . w − x . z = AF b) tgα = AF yw − xz = BF xw + yz 3 . sen(α + β) − 4 . cos(α + β) 3 M= sen α ⎧1 ⎪ tg x − sen y = 0 , 15. O par (x, y) é solução do sistema, ⎨ 2 ⎪sen x − 2 . sen y = 0 ⎩ com 0 < x < 3(sen α .cos β+ senβ .cos α) − 4(cos α + β− sen α .sen β) 3 M= sen α π π e < y < π. 2 2 Observe que: ⎧⎪tg x = 2 sen y ⇒ tg2 x = 2 . 2 sen2 y ⎨ 2 2 ⎪⎩sen x = 2 sen y ⇒ sen x = 2 sen y ⎛ 3 sen α 4 cos α ⎞ ⎛ 3 cos α 4 sen α ⎞ 3. ⎜ + − 4. ⎜ − 5 ⎟⎠ 5 ⎟⎠ ⎝ 5 ⎝ 5 3 M= sen α (I) (II) 9 sen α 12 cos α 12 cos α 16 sen α + + − 5 5 5 5 3 M= sen α Substituindo (II) em (I), temos: sen2 x = 2 . sen2x ⇒ sen2x = 2 sen2x (1 – sen2x) ⇒ cos2 x 25 sen α 5 25 sen α 1 1 5 3 = = M= . . . sen α 5 3 sen α 3 5 Logo, 3 . M = 3 . =5 3 sen x = 2 sen x – 2 sen x ⇒ 2 sen x – sen x = 0 ⇒ 2 2 4 4 2 sen2x . (2 sen2x – 1) = 0 ⇒ sen2x = 0 ou 2 sen2x – 1 = 0. Se sen2x = 0 ⇒ sen x = 0 ⇒ ò x ∈ ] 0, Se 2 sen2x – 1 = 0 ⇒ sen x = ± π [ 2 Resposta correta: 5 2 ⇒ 2 aula 8 ⎧ 2 π ⇒ x= ⎪para sen x= ⎪ 2 4 ⎨ ⎪para sen x= − 2 ⇒ ò x ∈ ] 0, π [ ⎪⎩ 2 2 1 , vamos substituir em valor na equação Como sen2x = 2 (II). Logo, obtemos: 1 1 2 sen2 y = ⇒ sen y = ± ⇒ 2 2 1 5π ⎧ ⎪⎪para sen y= 2 ⇒ y = 6 ⎨ ⎪para sen y= − 1 ⇒ ∃ y ∈ ] π ,π[ ⎪⎩ 2 2 Veja que x+y = ARCO DUPLO E ARCO TRIPLO COMENTÁRIOS – ATIVIDADES SALA 1. 2 . ( x + 2) . senα = ( x + 2) senα 2 x Mas, = cos α → x = 2 cos α 2 Logo: A = (2cosα + 2)senα → → A = 2senαcosα + 2senα → A = sen2α + 2senα A= π 5π 13π + = . 6 12 4 13π 13 π 1 (x + y) = 12 . 12 = 12 . Logo, 12 . . = 13. 12 π π π 2. π 5π 7π 11π . sen . sen . sen 24 24 24 24 π 7π 7π π . cos . sen . cos P = sen 24 24 24 π π 7π 7π ⎞ ⎛ ⎞ ⎛ 2 . 2. P = ⎜ 2 . sen . cos . ⎜ 2 . sen . cos ⎟ 24 24 ⎠ ⎝ 24 24 ⎟⎠ ⎝ π ⎞ 7π ⎞ ⎛ ⎛ 4P = sen ⎜ 2. ⎟ . sen ⎜ 2 . 24 ⎟ 24 ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ π 7π . sen 4P = sen 12 12 P = sen 4 2 Resposta correta: A 16. Foi dado sen β = PARA 4 . Observe a figura: 5 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 9 π π . cos 12 12 π π 2 . 4P = 2 . sen . cos 12 12 π ⎞ ⎛ 8P = sen ⎜ 2 . ⎟ 12 ⎝ ⎠ π 8P = sen 6 1 8P = 2 1 P= 6 COMENTÁRIOS – ATIVIDADES PROPOSTAS 4P = sen 1. E = tg 35o + tg55o = E= E= sen 35o o cos 35 + cos 35o o sen 35 1. 2 2 sen 35o cos 35o = = sen55o cos 55o sen2 35o + cos2 35o sen 35o cos 35o 2 sen70o 2. sen x + 3. f(x) = sen2 2x = sen2 x cos4 x + sen4 x cos2 x 4 sen2 cos2 x ( sen2 x cos2 x sen2 x + cos2 x ) sen x + =4 f(x) = ⇒ cos2 x − cos2 x (1− cos2 x ) sen2 x cos sec x sen x + 4. cos2 x − cos2 x sen2 x cos sec x pois senx, cosx ≠ 0. f(x) = Na figura, sen cos 35o + Resposta correta: B Resposta correta: B = sen 35o cos2 x − cos2 x + cos4 x ) sen2 x cos sec x cos2 x sen x + sen x ⇒ f(x) = 1 sen x sen2 x + cos2 x sen x f(x) = ⇒ . sen x 1 x = a e BD = b. 3 ⇒ f(x) = 1 ⇒ f (170) = 1 ⇒ AC AC x x ⎛ 2x ⎞ sen ⎜ ⎟ = b ⇒ 2 . sen 3 . cos 3 = b 3 ⎝ ⎠ 2 . f(170) = 2 . 1 = 2 Resposta correta: 2 x x Da relação sen + cos 2 = 1, temos: 3 3 x x = 1 ⇒ cos = 1 – a2 . a2 + cos2 3 3 2 Então, 2 . a . 1 – a2 = 3. AC ⇒ b AC = 2ab 1 – a2 Resposta correta: 2ab 1 – a2 5. 1 ( cos x – sen x ) 2 2 – 4 . tg2 x (1 – tg x ) 2 2 = Aplicando Pitágoras no ΔABH, temos: 42 = 12 + a2 ⇒ 16 – 1 = a2 ⇒ a = 15 2 1 ( cos 2x ) 2 2 ⎛ 2tg x ⎞ – ⎜ ⎟ = ⎝ 1 – tg x ⎠ 15 ⇒ tg x = 15 1 2 . tg x 2 . 15 tg  = tg (2x) = = ⇒ 2 1 – 15 1 − tg x tg x = 1 2 – ( tg 2x ) = sec 2 2x – tg2 2x = 2 cos 2x 1 + tg2 2x – tg2 2x = 1. tg  = Resposta correta: C 10 2 15 ⇒ tg  = – −14 15 7 Resposta correta: E 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 ⇒ 4. ⎛ 45o ⎞ ⎛ 45o ⎞ 2+ 2 1 2+ 2 2 . ⇒ cos2 ⎜ ⇒ cos ⎜ ⎟= ⎟= 2 2 4 ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎛ 45o ⎞ cos ⎜ ⎟= ⎝ 2 ⎠ 1 2+ 2 ⇒ cos x = 2 4 2+ 2 Resposta correta: A Observe na figura que: sen x = 7. b ⇒ b = 2r . sen x 2r (cos θ + sen θ) (cos θ – sen θ) (cos θ + sen θ)2 c cos x = ⇒ c = 2r . cos x 2r 2r . sen x . 2r . cos x b.c = ⇒ 2 2 S = r2 . 2 sen x . cos x cos θ sen θ – cos θ cos θ = 1 − tg θ = 1 − 2 = − 1 cos θ sen θ 1 + tg θ 1 + 2 3 + cos θ cos θ S = r2 . sen 2x Resposta correta: B Resposta correta: B Se sen α + cos α = m ⇒ (sen α + cos α)2 = m2 ⇒ sen2 α + 2 sen α cos α + cos2 α = m2 ⇒ 2 sen α cos α = m2 –1 ⇒ sen α . cos α = 8. m2 – 1 2 f(x) = sen(3.ex ) cos (3.ex ) − ⇒ sen(ex ) cos (ex ) f(x) = 3. sen(ex ) − 4 sen3 (ex ) 4 cos3 (ex ) − 3.cos (ex ) − sen(ex ) cos (ex ) Se sen α + cos α = m ⇒ (sen α + cos α)3 = m3 ⇒ sen3 α + 3 sen2 α . cos α + 3 sen α . cos2 α + cos3 α =m3 ⇒ f(x) = sen(ex ) [3 − 4 sen2 (ex )] x sen(e ) sen3 α + 3 sen α . cos α (sen α + cos α) + cos3 α = m3 ⇒ − cos (ex ) [4 cos2 (ex ) − 3] ⎛ m2 – 1 ⎞ 3 sen3 α + cos3 α + 3 ⎜ ⎟.m=m ⇒ 2 ⎝ ⎠ f(x) = 3 – 4 sen2 (ex) – 4 cos2 (ex) + 3 ⇒ f(x) = 6 – 4 [sen2 (ex) + cos2 (ex)] ⇒ f(x) = 6 – 4 ⇒ f(x) = 2, ∀ x ∈ D f ⎛ m2 – 1 ⎞ sen3 α + cos3 α = m3 – 3m ⎜ ⎟⇒ ⎝ 2 ⎠ Resposta correta: A 9. 2m3 – 3m3 + 3m 3m – m3 = sen α + cos α = 2 2 3 3 ⎛ m2 – 1 ⎞ 2 sen 2α = 2 sen α . cos α = 2 . ⎜ ⎟=m –1 2 ⎝ ⎠ Logo, y = Temos: cos8x = cos(2 . 4x) = cos24x – sen24x = = a → cos8x = a. 10. K = 2 (m – 1) m –1 2 = (m2 – 1) . ⇒y= 3m – m3 m (3 – m2 ) 3m – m3 2 K= Resposta correta: C Como 0 < x < cos (ex ) Resposta correta: B 2 2 6. = cos θ – sen θ cos θ – sen θ cos θ = = cos θ + sen θ cos θ + sen θ cos θ A área S = 5. cos 2θ cos2 θ – sen2θ = = 2 1 + sen 2θ sen θ + cos2 θ + 2 sen θ . cos θ K= π e cotg 2x = 1 ⇒ 2 45o tg 2x = 1 ⇒ 2x = 45º ⇒ x = 2 K= 2 1+ ⎛ 45o ⎞ ⎛ 45o ⎞ 1 + cos 45o 2 2 cos ⎜ ⇒ ⇒ cos ⎜ ⎟= ⎟= 2 2 ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ sen15o 2 o + sen15o + sen75o cos15o o cos 15 + cos 75 cos15o + sen215o + sen75o sen15o sen15o cos15o (1 + cos 75o cos15o + sen75o sen15o ).2 2. sen15o cos15o 2(1 + cos 60o ) sen30o ⎛ 1⎞ 2 ⎜1+ ⎟ 2 . 2 2⎠ 3 = ⎝ = 1 1 2 2 K =6 2 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS cos15o + cos 75o Resposta correta: A | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 11 11. 8 . E . sen ⎛ ⎛ x⎞ ⎞ sen ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝ 2⎠ x⎞ senx ⎛ ƒ(x) = ⎜ 1 + tgx . tg ⎟ . cos x = ⎜ 1 + . ⎟ . cos x = ⎝ ⎠ 2 ⎜ cos x cos ⎛⎜ x ⎞⎟ ⎟ ⎜⎝ ⎝ 2 ⎠ ⎟⎠ 2 . 8 . E . sen ⎛ ⎛ x⎞ ⎛ x⎞ ⎛ x⎞ ⎞ ⎛ 2 ⎛ x⎞ ⎞ ⎜ 2sen ⎜⎝ 2 ⎟⎠ cos ⎜⎝ 2 ⎟⎠ . sen ⎜⎝ 2 ⎟⎠ ⎟ ⎜ cos x + 2sen ⎜⎝ 2 ⎟⎠ ⎟ ⎜ ⎟ = 1+ . cos x = ⎜ ⎟ .cos x = ⎜ ⎟ cos x ⎛ x⎞ ⎜ ⎟ cos x . cos ⎜ ⎟ ⎜⎝ ⎟⎠ ⎜ ⎟ ⎝ 2⎠ ⎝ ⎠ ⎛ 2 ⎛ x⎞ 2 ⎛ x⎞ ⎜ 1 − 2 sen ⎜⎝ 2 ⎟⎠ + 2 sen ⎜⎝ 2 ⎟⎠ =⎜ ⎜ cos x ⎜ ⎝ 16 . E . sen ⎞ ⎟ ⎟ .cos x = 1 .cos x = 1 ⎟ cos x ⎟ ⎠ 8π 8π π 16π 32π . cos = 2. sen .cos . cos 65 65 65 65 65 144 42444 3 π 16π 16π 32π = sen . cos . cos 65 65 65 65 16π 16π π 32π . cos .cos = 2.sen 65 65 65 65 144424443 2 . 16 . E . sen ƒ(x) é constante. 32 . E . sen π 32π 32π = sen . cos 65 65 65 π 32π 32π = 2 . sen . cos 65 65 65 π 64π 1 = sen ⇒ 64 . E = 1 ⇒ E = 64 . E . sen 65 65 64 Resposta correta: A 12. y = sen π 8π 8π 16π 32π = sen . cos . cos . cos 65 65 65 65 65 2 . 32 . E . sen 5π π . cos 12 12 y = sen75o . cos15o = sen2 75o = 2 . sen2 75o 2 Resposta correta: C 3 1+ 1 − cos(2 . 75o ) 1 3 2 = = + y= 2 2 2 4 14. Resposta correta: A 13. Seja: 2π 4π 8π 16π π . cos . cos . cos . cos . cos 65 65 65 65 65 π π π 2π 2 . E . sen = 2. sen .cos . cos . cos 65 65 65 65 2444 3 144 4 E = cos cos 2 . E . sen Observe na figura que: OQ = cos α, PQ = sen α e RO = 1 Logo: 8π 16π 32π . cos . cos 65 65 65 tg α = π 2π 2π 4π 8π = sen . cos . cos . cos . 65 65 65 65 65 16π 32π . cos cos 65 65 2 . 2 . E . sen Resposta correta: B π 5π ⎞ ⎛ 15. Na P. A. ⎜ sen , sena, sen ⎟ temos: 12 12 ⎠ ⎝ π 5π sen + sen 12 12 ⇒ 2 . sen a = sen 5π + sen π sen a = 12 2 12 ⎛p + q⎞ ⎛p − q⎞ Como sen p + sen q = 2 . sen ⎜ ⎟ . cos ⎜ 2 ⎟ , ⎝ 2 ⎠ ⎝ ⎠ 5π π 5π π + − π p + q 12 12 p − q 12 12 π = = e = = . vem 2 2 4 2 2 6 16π 32π . cos 65 65 π 4π 4π 8π 16π = sen . cos . cos . cos . 65 65 65 65 65 32π cos 65 2 . 4 . E . sen 4π 4π π 8π 16π . cos . . cos = 2. sen .cos 65 65 65 65 65 3 14442444 cos sen α PQ ⎛ α ⎞ PQ = ⇒ e tg ⎜ ⎟ = 2 cos α + OQ RQ RO ⎝ ⎠ sen α ⎛α⎞ tg ⎜ ⎟ = ⎝ 2 ⎠ 1 + cos α 2π 2π π 4π 8π .cos = 2. sen . cos . . cos 65 65 65 65 65 3 144 42444 cos 4 . E . sen 32π 65 4π . 65 Então: 2 . sen a = 2 . sen 32π 65 2 . sena = 2 . π π . cos ⇒ 4 6 2 3 6 . ⇒ sena = 2 2 4 Resposta correta: D 12 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 ⎛π ⎞ sen ⎜ − x ⎟ . cos x 2 ⎝ ⎠ 16. ƒ (x) = − sen2 x ⎛π ⎞ sen ⎜ − x ⎟ ⎝2 ⎠ . sen x ⎛π ⎞ cos x cos ⎜ − x ⎟ ⎝2 ⎠ ⎛π ⎞ cos ⎜ − x ⎟ . cos x 2 ⎛π ⎞ ⎝ ⎠ − sen2x ƒ(x) = sen ⎜ − x ⎟ . cos x . ⎝2 ⎠ ⎛π ⎞ sen ⎜ − x ⎟ . sen x ⎝2 ⎠ ƒ¨(x) = cos x ⎛π ⎞ . cos ⎜ − x ⎟ − sen2 x sen x 2 ⎝ ⎠ ƒ(x) = cos2 x ⎛ π π ⎞ cos . cos x + sen . sen x ⎟ − sen2 x sen x ⎜⎝ 2 2 ⎠ ƒ(x) = cos2 x ( 0 . cos x + 1 . sen x ) − sen2 x sen x ƒ(x) = cos2 x . sen x − sen2 x ¨ sen x • • A ΔABC = 2 . • Razão = r 2 . sen2x r2 2 ⎛π⎞ 32 . ƒ ⎜ ⎟ = ⎝8⎠ 32 . = sen2x Resposta correta: A 20. Sendo ƒ(x) = 3 cosx + 8 senx, vamos usar o seguinte artifício analógico: Seja Z = 8 + 3i, onde | Z | = 82 + 32 = 73 . Então, 8 + 3i = | Z | . (cos θ + i sen θ), onde existe θ pertencente aos reais de modo que: 3 8 sen θ = e cos θ = . 73 73 π⎞ π 2 ⎛π⎞ ⎛ ƒ ⎜ ⎟ = cos ⎜ 2 . ⎟ = cos = 8⎠ 4 2 ⎝8⎠ ⎝ 9 64 73 =1 + = 73 73 73 (Verifica-se a relação fundamental de trigonometria) Observe que sen2θ + cos2θ = 2 = 2 64 8 = =4 2 2 Dessa forma, podemos escrever: ⎛ 3 ⎞ 8 ƒ(x) = 73 ⎜ . cos x + .sen x ⎟ ⇒ 73 ⎝ 73 ⎠ Resposta correta: D 17. n = sen α . cos α . cos 2α . cos 4α . cos 8α . cos 16α . cos 32α 2n = 2 senα cos α . cos 2α . cos 4α . cos 8α . cos 16α . cos 32α 2 . 2n = 2 . sen 2α . cos 2α . cos 4α . cos 8α . cos 16α . cos 32α 2 . 4n = 2 . sen 4α . cos 4α . cos 8α . cos 16α . cos 32α 2 . 8n = 2 . sen 8α . cos 8α . cos 16α . cos 32α 2 . 16n = 2 . sen 16α . cos 16α . cos 32α 2 . 32n = 2 . sen 32α . cos 32α 64n = sen 64α 64α n = sen 26 ƒ(x) = 73 . sen (θ + x) ⇒ sen (θ + x) = ƒ (x) . 73 Como − 1 ≤ sen (θ + x) ≤ 1 ⇒ ƒ (x) −1≤ ≤1⇒ 73 − 73 ≤ ƒ(x) ≤ Resposta correta: E 73 Resposta correta: ƒ(x) min = − 73 e ƒ(x) máx = 73 2 1 18. 1 . r . r . sen2x 2 A ΔABC = r 2 . sen2x ƒ(x) = cos2x − sen2x ƒ(x) = cos 2x Logo: 2 hip ⎛ hip ⎞ 2 =r⇒⎜ ⎟ =r 2 ⎝ 2 ⎠ Área do ΔABC ⇒ AΔABC = 2 . AΔCAM hip = 2r ⇒ ( cossecx )2 - 2 = sen2x - 2 = 1 ( cossecx )2 2 sen x 1- 2sen x sen2 x 1 aula 9 = sen2 x ARCO METADE 2 = 1- 2sen x = cos2x COMENTÁRIOS – ATIVIDADES Resposta correta: D 19. 1. PARA SALA π e 4(1 – sec2x)(sen2x – 1) = 3 → 2 sen2 x → 4 . cos2x . tg2x = 3 → 4cos2x . =3→ cos2 x Temos 0 ≤ x ≤ → sen2 x = 3 3 π → senx = →x= 4 2 3 Resposta correta: B 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 13 2. tg2 θ 1 − cos θ 5 1 − cos θ = ⇒ = ⇒ 2 1 + cos θ 16 1 + cos θ ⇒ 5 + 5 cos θ = 16 − 16 cos θ ⇒ cos θ = 5. 11 . 21 ⎛ ⎛ ⎛ π ⎞⎞⎞ Queremos h ⎜ g ⎜ f ⎜ ⎟ ⎟ ⎟ . Temos: ⎝ ⎝ ⎝ 12 ⎠ ⎠ ⎠ ⎛ π⎞ ⎛ π⎞ ⎛ π⎞ ⎛ π⎞ ⎛ 5π ⎞ f ⎜ ⎟ = sen ⎜ ⎟ + cos ⎜ ⎟ = sen ⎜ ⎟ + sen ⎜ ⎟ = ⎝ 12 ⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎛ π 5π ⎞ ⎛ 5π π ⎞ + − ⎜ 12 12 ⎟ ⎜ ⎟ ⎛ π⎞ ⎛ π⎞ = 2sen ⎜ . cos ⎜ 12 12 ⎟ = 2sen ⎜ ⎟ .cos ⎜ ⎟ = ⎟ ⎝ 4⎠ ⎝ 6⎠ 2 2 ⎜⎝ ⎟⎠ ⎜⎝ ⎟⎠ = 2. Aplicando Pitágoras, temos: 21² = 11² + x² ⇒ x² = 320 ⇒ x = 8 5 . Logo, sen θ = 2 3 6 . . = 2 2 2 2 ⎛ 6⎞ ⎛ 6⎞ 3 ⎛ 3⎞ ⎛ 3⎞ Fazendo g ⎜ =⎜ = e h⎜ ⎟ = 2⎜ ⎟ = 3 ⎟ ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ 2⎠ 2 2 ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ 8 5 x , pois 0 < θ < . 21 2 ⎛ ⎛ ⎛ π ⎞⎞⎞ Logo: h ⎜ g ⎜ f ⎜ ⎟ ⎟ ⎟ = 3 ⎝ ⎝ ⎝ 12 ⎠ ⎠ ⎠ 20 5 20 5 ⎛ senθ ⎞ = = 20 5 . ⎜ ⎟= 1 1 1 cos θ ⎝ 1 + cos θ ⎠ + + senθ tgθ senθ senθ COMENTÁRIOS – ATIVIDADES PROPOSTAS 8 5 5 20 . 8 . 5 8 5 21 21 = 20 5 . = 20 5 . . = = 25 11 32 21 32 1+ 4 21 1. Seja x = Então: x 2 = ⇒ x2 = ⎛ 30º ⎞ 1 + cos 30º cos2 15º = cos2 ⎜ = ⇒ ⎝ 2 ⎟⎠ 2 2 ⇒ cos 15º = 1+ ⇒ x2 = 3 2+ 3 2+ 3 2 = 2 ⇒ cos2 15º = . 4 2 2 2 = 1 − cos2 θ 2 ⇒ 1 − cos θ ⎛θ⎞ ⎛θ⎞ ⇒ ⇒ x 2 = tg2 ⎜ ⎟ ⇒ x = tg ⎜ ⎟ 2 1 + cos θ ⎝ ⎠ ⎝2⎠ Resposta correta: D ⎛2+ 3⎞ 20 . cos2 15º = 20 . ⎜ ⎟ = 5 2+ 3 ⇒ ⎝ 4 ⎠ ( sen2 θ (1+ cos θ ) (1+ cos θ ) (1+ cos θ ) (1− cos θ ) ⇒ 2 (1+ cos θ ) Resposta correta: A 3. sen θ , com 0 < θ < x. 1 + cos θ ) 2. ⇒ 20 . cos2 15º = 10 + 5 x 3 = 10 + 5 x 1,73... ⇒ ⇒ 20 . cos2 15º = 10 + 8,6602... ⇒ ⇒ 20 . cos2 15º = 18,6602... . Logo, o maior valor inteiro menor que 18,6602... é o número 18. Resposta correta: D 4. ⎛ 1 − cos a ⎞ 1 − cos a log ⎜ =4⇔ = 104 ⇒ 1 + cos a ⎝ 1 + cos a ⎟⎠ Se lembrarmos bem, o diâmetro é igual à hipotenusa. Logo, temos: r 1 senα = ⇒ senα = ⇒ α = 30o 2r 2 a a = 104 ⇒ tg = ± 104 ⇒ 2 2 a a ⇒ tg = ±102 ⇒ tg = ±100. 2 2 1 − cos a >0. Condição de existência: 1 + cos a tg2 Assim: sen α 30o = sen = sen15o 2 2 sen(45o − 30o ) = sen45o cos 30o − cos 45o sen30o a Então, tg = 100. 2 = 2 3 2 1 2 − . . = ( 3 − 1) 2 2 2 2 4 Resposta correta: D Resposta correta: D 14 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 3. ⎛ 3 2 10 ⎞ θ θ⎞ ⎛ Logo, 28 . ⎜ sen + cos ⎟ = 28 ⎜ + ⎟ = 12 + 8 10. ⎜7 2 2⎠ 7 ⎟⎠ ⎝ ⎝ 12 25 1+ ⎛ θ ⎞ 1 − cos θ 13 13 tg ⎜ ⎟ = = = ⇒ 1 ⎝ 2 ⎠ 1 + cos θ 1 − 12 13 13 θ θ ⎛ ⎞ ⎛ ⎞ ⇒ tg2 ⎜ ⎟ = 25 ⇒ tg ⎜ ⎟ = ±5. ⎝2⎠ ⎝2⎠ 2 Resposta correta: D π π θ π ⎛ θ⎞ Como < θ < π ⇒ ⇒ < < , e, portanto, tg ⎜ ⎟ = 5. 4 2 2 2 ⎝ 2⎠ 6. Aplicando Pitágoras, temos: Resposta correta: E 4. 45 3 5 π = , < θ < π. 7 7 2 sen θ = 2 45º ⎞ 1 − cos 45º 1 − 2 = = ⇒ tg 22,5º = tg ⎜ ⎝ 2 ⎟⎠ 1 + cos 45º 2 1+ 2 2− 2 2− 2 2 2 ⇒ ⇒ tg222,5º = = . 2 2+ 2 2+ 2 2 2⎛ 2 (2 − 2 ) x (2 − 2 ) ⇒ ⇒ tg 22,5º = (2 + 2 ) x (2 − 2 ) 72 = 2 ⇒ tg222,5º = ( ⇒ tg22,5º = ) 45 ) 2 + x 2 ⇒ 49 = 45 + x 2 ⇒ ⇒ x 2 = 4 ⇒ x = 2 ⇒ cos θ = − ( ) 2 3−2 2 4− 4 2 +2 6−4 2 ⇒ = = 2 4−2 2 ⇒ tg222,5º = 3 − 2 2 = 2 − 2 2 + 1 = ( ( ) sen 2θ = 2 . sen θ . cos θ = 2 . 2 π 2 <θ<π , pois 7 2 3 5 7 12 5 ⎛ 2⎞ . ⎜− ⎟ = − 49 ⎝ 7⎠ 2 1+ 1 − cos θ 7 =9.1= 9 ⇒ = sen 2 = 2 2 7 2 14 θ 3 θ π ⇒ sen = , pois π < < . 2 2 2 14 2 −1 ⇒ 2 θ 2 2 − 1 ⇒ tg22,5º = 2 − 1 Resposta correta: E 5. (7 1 + sen θ ) = (3 + 2 2 10 ) , 0 < θ < 2π 2 Logo, 49 (1 + sen θ ) = 9 + 12 10 + 40 ⎛ 12 5 . ⎜− 49 2 5 ⎜⎝ = – 6 + 3 = –3. 12 10 49 Aplicando Pitágoras, temos: sen θ = ( ) θ θ 2 1 − cos 1 − cos ⎛ ⎞ + 1 5 ⎛θ⎞ 2 ⇒⎜ 2 ⇒ tg ⎜ ⎟ = ⎟⎟ = ⎜ θ ⎝ 4 ⎠ 1 + cos θ ⎝ 2 ⎠ 1 + cos 2 2 ( 2 3+ 5 4 ( θ ) = 1− cos 2 ⇒ 3 + 1 + cos ) ⇒ 3 + 5 . 1 + cos 31 49 = 80 . 1 = 40 ⇒ cos θ = 2 10 . 2 49 2 49 2 7 1+ 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS = 2 ⇒ 31 1− θ 3 1 − cos θ 18 1 9 2 θ 49 = = ⇒ sen = sen 2 = . = 2 2 49 2 49 2 7 θ 1+ cos θ = = cos 2 2 3 14 θ θ 1 − cos 1 − cos 1+ 2 5 + 5 6+2 5 2 2 ⇒ = ⇒ = ⇒ θ θ 4 4 1 + cos 1 + cos 2 2 + x2 2401 = 1440 + x 2 ⇒ x 2 = 961 ⇒ 31 ⇒ x = 31 ⇒ cos θ = 49 2 ⎞ ⎟ + 14 . ⎟ ⎠ Resposta correta: A 7. 2 49 = 49 + 49 senθ = 49 + 12 10 492 = 12 10 49 θ . sen 2θ + 14 . sen = 2 2 5 ⇒ 3 + 3 cos | VOLUME 2 | θ 2 2 5 θ 2 = ⇒ θ 1 + cos 2 1 − cos θ θ⎞ ⎛ = 2 ⎜ 1 − cos ⎟ ⇒ 2 2 ⎝ ⎠ θ θ θ + 5 + 5 . cos = 2 − 2 . cos ⇒ 2 2 2 MATEMÁTICA 4 15 ⇒ 5 cos ⇒ cos θ θ + 5 cos = − 2 2 ( ) ( θ 5+ 5 = − 2 ( ( ( aula 10 ) 5 +1 ⇒ TRANSFORMAÇÕES TRIGONOMÉTRICAS ) 5 +1 ⇒ ) ( ) ( COMENTÁRIOS – ATIVIDADES ) ) 5 +1 5− 5 θ ⇒ cos = − ⇒ x 2 5+ 5 5− 5 ⇒ cos θ 5 5−5+5− 5 =− ⇒ 2 25 − 5 ⇒ cos θ 4 5 θ 5 =− ⇒ cos = − 2 20 2 5 cotg Como  = 27° e Cˆ = 63° → Bˆ = 90° Daí AC maior lado → AC = 1 Logo: BC = sen27° e AB = sen63° Então, 2p = AB + AC + BC = sen63° + sen27° + 1 ⎛ 63 + 27 ⎞ ⎛ 63 − 27 ⎞ = 2sen ⎜ + 1 = 2sen45° . cos18° + 1 .cos ⎜ ⎝ 2 ⎟⎠ ⎝ 2 ⎟⎠ a a 1 = 3 ⇒ tg = − 2 2 3 1 1 − cos a ⎛ a ⎞ 1 − cos a ⇒ = ⇒ tg2 ⎜ ⎟ = 2 1 + cos a 3 1 + cos a ⎝ ⎠ ⇒ 1 + cos a = 3 − 3 cos a ⇒ 4 cos a = 2 ⇒ ⇒ cos a = SALA 1. Resposta correta: B 8. PARA → 2p = 1 π 3 ⇒ a = ⇒ sen a = 2 3 2 2 cos18° + 1. 2 = 1,4 e cos18° = 0,95 → 2p = 2,33 Como Resposta correta: B 2. Resposta correta: A 9. π π π sen 2sen . cos π 12 12 12 = = = x = tg π 12 cos π 2 cos2 12 12 π π sen sen 6 6 = = = π 2 π 2 cos − 1 + 1 cos + 1 12 6 1 1 3 −2 = 2 = = = 3−4 3 3+2 +1 2 = 2− 3 → ( x = 2 − 3 → | x |= 2 − 3 ) Observe na figura que: cos 10º = BA BA = → BA = 2 2 . cos 10º AC 2 2 SABC = BC . BA 2 2 . sen 10º . 2 2 . cos 10º = → 2 2 → SABC = 2 . 2 sen 10º . cos 10º → SABC = 2 . sen 20º . Resposta correta: D Como sen 10º + cos 10º = a =1 644474448 10. cos4 π − sen4 π = ⎛⎜ cos2 π + sen2 π ⎞⎟ . ⎛⎜ cos2 π − sen2 π ⎞⎟ = 17 17 ⎝ 17 17 ⎠ ⎝ 17 17 ⎠ → sen210º + 2 sen 10º . cos 10º + cos2 10º = a2 → sen 20º = a2 − 1. Logo, SABC = 2 . (a2 − 1) π π 2π − sen2 = cos 17 17 17 Resposta correta: B Resposta correta: D 16 BC BC = → BC = 2 2 . sen 10º AC 2 2 2 Mas x > 0, x = 4 − 4 3 + 3 → x = 7 − 4 3 = cos2 sen 10º = 3. 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | π 13π cos .cos π 17 17 = α= →y= 3π 5π 17 + cos cos 17 17 π 13 π ⎛ ⎞ ⎛ ⎞ 2 cos ⎜ ⎟ . cos ⎜ ⎝ 17 ⎠ ⎝ 17 ⎟⎠ = 5π ⎛ 3π ⎞ 2 cos ⎜ ⎟ + cos ⎝ 17 ⎠ 17 VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 ⎛ 14π ⎞ ⎛ 12π ⎞ + cos ⎜ cos ⎜ ⎝ 17 ⎟⎠ ⎝ 17 ⎟⎠ = = ⎛ ⎛ 3π ⎞ ⎛ 5π ⎞ ⎞ 2 ⎜ cos ⎜ ⎟ + cos ⎜ ⎟ ⎟ ⎝ 17 ⎠ ⎝ 17 ⎠ ⎠ ⎝ COMENTÁRIOS – ATIVIDADES PROPOSTAS 1. log2 sen x = m e log2 cos x = n log2 (sen 3x + sen x) = log2 (2 . sen2x . cos x) = ⎛ 3π ⎞ ⎛ 5π ⎞ − cos ⎜ ⎟ − cos ⎜ ⎟ ⎝ 17 ⎠ ⎝ 17 ⎠ −1 = = 3π 5π ⎞ ⎛ 2 + cos ⎟ 2 ⎜ cos ⎝ 17 17 ⎠ = log22 + log2 sen2x + log2cosx = = 1 + log2(2 . senx . cosx) + n = = 1 + log22 + log2senx + log2cosx + n = = 1 + 1 + m + n + n = 2 + 2n + m. 4. y = sen 13π 11π . cos 12 12 Resposta correta: C 2. Sabemos que: sen a . cos b = 1 [sen(a + b) + sen (a – b)]. 2 ⎛ ax + bx ⎞ ⎛ ax + bx ⎞ ⎛ ax − bx ⎞ ⎛ ax − bx ⎞ ⎟ . cos ⎜ ⎟ . 2. sen ⎜ ⎟ . cos ⎜ ⎟ ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ P = 2sen ⎜ Logo: ⎛ 1⎡ ⎛ 13π 11π ⎞ ⎛ 13π 11π ⎞ ⎤ + − ⎢sen ⎜ ⎟ + sen ⎜ ⎟⎥ ⇒ 2⎣ 12 12 12 ⎠ ⎦ ⎝ ⎠ ⎝ 12 π⎞ 1⎛ ⇒ y = ⎜ sen 2π + sen ⎟ ⇒ 2⎝ 6⎠ P = sen ⎜ 2 . y= ⇒ y= P = sen2ax – sen2bx P = (senax + senbx) . (senax – senbx) ⎛ ax + bx ⎞ ⎛ ax − bx ⎞ ⎛ ax − bx ⎞ ⎛ ax + bx ⎞ P = 2 .⎜ .cos ⎜ .2.sen ⎜ .cos ⎜ ⎟ ⎟ ⎟ ⎟ ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎠ 1 2 ⎝ ⎛ ax + bx ⎞ ax − bx ⎞ ⎟ . sen ⎜ 2 . ⎟ 2 2 ⎠ ⎝ ⎠ P = sen (a + b)x . sen (a – b)x Resposta correta: D 1⎞ 1 ⎛ ⎜0 + ⎟ ⇒ y = 2⎠ 4 ⎝ 3. 1 − cos x cos 0º − cos x = = 1 + cos x cos 0º + cos x ⎛x⎞ ⎛ x⎞ ⎛x⎞ −2 . sen ⎜ ⎟ . sen ⎜ − ⎟ sen2 ⎜ ⎟ 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ ⎝ 2 ⎠ = tg2 ⎛ x ⎞ = = ⎜2⎟ ⎛x⎞ ⎛ x⎞ 2⎛ x⎞ ⎝ ⎠ 2 . cos ⎜ ⎟ . cos ⎜ − ⎟ cos ⎜ ⎟ ⎝2⎠ ⎝ 2⎠ ⎝2⎠ Resposta correta: A 5. Resposta correta: Demonstração. 4. sen 146º + sen 26º = 2 sen . 86º . cos 60º = 1 = 2 . sen 86º . = sen 86º 2 Resposta correta: C 5. Temos: tgθ = 40 2 300 = e tg(α + θ) = =5 60 3 60 tgα + tgθ → 1 − tgα . tgθ Como tg(α + θ) = →5= tgα + 2 3 2 1 − tgα . 3 =5= 3tgα + 2 → 3 − 2tgα a⎞ ⎛ 3a ⎞ ⎛ sen(a – x) + sen(2a – 3x) = 2 . sen ⎜ − 2x ⎟ . cos ⎜ x − ⎟ → 2⎠ ⎝2 ⎠ ⎝ a⎞ ⎛ 3a ⎞ ⎛ cos(a – x) + cos(2a – 3x) = 2 . cos ⎜ − 2x ⎟ . cos ⎜ x − ⎟ → 2⎠ ⎝2 ⎠ ⎝ ⎛ 3a ⎞ sen ⎜ − 2x ⎟ sen(a − x) + cos(2a − 3x) ⎝ 2 ⎠ = tg ⎛ 3a − 2x ⎞ = → ⎜ 2 ⎟ cos(a − x) + cos(2a − 3x) ⎛ 3a ⎞ ⎝ ⎠ cos ⎜ − 2x ⎟ ⎝ 2 ⎠ Resposta correta: E 6. → 15 – 10tgα = 3tgα + 2 → 13tgα = 13 α tgα = 1 como α < 90° → α = 45° Resposta correta: C senα + 2 sen 2 α + sen 3α = = sen 3α + senα + 2 sen 2α = = 2 . sen 2α . cosα + 2 sen 2α = = 2 . sen 2α . (cosα + 1) = = 2 . sen 2α . (cosα + cos0º) = α α = 2 . sen 2α . 2 . cos . cos 2 2 α = 4 . sen 2α . cos2 2 Resposta correta: B 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 17 7. E= 26 − 104 . sen 70º . sen 10º sen 10º 1 Mas, sen 70º . sen 10º = − [cos (70º + 10º) − cos (70º − 10º)] ⇒ 2 1 ⇒ sen 70º . sen 10º = − . (cos 80º − cos 60º ) ⇒ 2 1⎛ 1⎞ ⇒ sen 70º . sen 10º = − ⎜ cos 80º − ⎟ ⇒ 2⎝ 2⎠ 1 1 ⇒ sen 70º . sen 10º = − cos 80º. Logo, 4 2 ⎛1 1 ⎞ 26 − 104 ⎜ − cos 80º ⎟ 4 2 ⎝ ⎠ ⇒ E= sen 10º h H e tg2θ = d d h 2. 2tgθ d Mas tg2θ = = → 2 1 − tg2θ ⎛ h⎞ 1− ⎜ ⎟ ⎝ d⎠ Temos: tgθ = 2h 2hd = → d2 − h2 d2 − h2 d H 2hd 2hd2 H → = 2 → = d d − h2 d2 − h2 → tg2θ = 8. 26 − 104 . sen 70º, temos: sen 10º 11. Sendo E = ⇒E = sen 7x + 2 sen 3x – sen x = = (sen 7x + sen 3x) + (sen 3x – sen x) = = 2 . sen 5x . cos 2x + 2 . sen x . cos 2x = = 2 cos 2x (sen 5x + sen x) = = 2 . cos 2x . 2 . sen 3x . cos 2x = 2 = 4 . cos 2x . sen 3x 26 − 26 + 52 . cos 80º 52 . sen 10º = ⇒ E = 52 sen 10º sen 10º Resposta correta: 52 12. Resposta correta: A 9. ⎧ ⎛ x−y ⎞ 1 ⎛x + y⎞ 1 ⎧ . cos ⎜⎜ ⎪ 2 . sen ⎜ ⎟⎟ = (I) ⎟ ⎪⎪sen x + sen y = 2 ⎝ 2 ⎠ ⎪ ⎝ 2 ⎠ 2 ⇒ ⎨ ⎨ ⎛x + y⎞ ⎛x − y⎞ 3 ⎪ ⎪cos x + cos y = 3 ⎪ 2 . cos ⎜ 2 ⎟ . cos ⎜ 2 ⎟ = 4 (II) ⎪⎩ 4 ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎩ Dividindo (I) por (II), obtemos: ⎛x + y⎞ 1 sen ⎜ ⎟ ⎝ 2 ⎠ = 2 ⇒ tg ⎛ x + y ⎞ = 2 ⇒ ⎜ 2 ⎟ 3 3 ⎛x + y⎞ ⎝ ⎠ cos ⎜ ⎟ 4 ⎝ 2 ⎠ Temos o trapézio 0ABT, de altura AD . AD A = OT + AB . 2 Mas: A0 = 0T = R = 2r ( 4 1 − cos(x + y) ⎛ x + y ⎞ 1 − cos(x + y) ⇒ tg2 ⎜ ⇒ = ⇒ ⎟= 9 1 + cos (x + y) ⎝ 2 ⎠ 1 + cos(x + y) ⇒ 4 + 4 cos(x + y) = 9 − 9 cos(x + y) ⇒ ⇒ 13 . cos (x + y) = 5 ) E: AD = 2r senθ e 0D = 2rcosθ Logo: AB = 0T − 0D = 2r − 2r cos θ Aplicamos na fórmula: 2rsenθ 4r 2 = (2 – cosθ) . senθ → 2 2 → A = r2(4 – 2cosθ)senθ = r2(4senθ – 2cosθsenθ) → → A = r2(4senθ – sen2θ) A = (2r + 2r – 2r . cosθ) . Resposta correta: A 10. sen61o = m Resposta correta: C sen61o = sen(45o + 16o ) = 13. sen α + sen β = 2 . sen (α + β) 2 2 . cos16o + sen16o = m 2 2 2 ⇒ (sen16o + cos16o ) = m 2 2m 2 ⇒ sen16o + cos16o = . 2 2 ⇒ ⎛α + β⎞ ⎛α −β⎞ 2 . sen ⎜ ⎟ . cos ⎜ 2 ⎟ = 2 . sen (α + β) ⎝ 2 ⎠ ⎝ ⎠ Faça: α+β α−β = x ⇒ α + β = 2x e =y 2 2 sen16o + cos16o = 2m Resposta correta: C 18 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 Logo, temos: sen x . cos y = sen 2x ⇒ 15. sen 47º + sen 61º – sen 11º – sen 25º= ⇒ sen x . cos y = 2 . sen x . cos x ⇒ = (sen 61º + sen 47º) – (sen 25º + sen 11º) = ⎛ α − β⎞ ⎛ α + β⎞ . ⇒ * cos ⎜ = 2 . cos ⎜ ⎝ 2 ⎟⎠ ⎝ 2 ⎟⎠ = 2 . sen 54º . cos 7º – 2 . sen 18º . cos 7º = α sen . sen α β sen α/2 cos β/2 2 tg . tg = . = 2 2 cos α/2 cos β/2 cos α . cos 2 = 2 cos 7º (sen 54º – sen 18º) = β 2 = β 2 = 2 cos 7º . 2 sen 18º . cos 36º = sen 36º 644474448 2 . sen 18º . cos18º . cos 36º = 2 . cos 7º . cos 18º 1 ⎡ ⎛α β⎞ ⎛ α β ⎞⎤ ⎢cos ⎜ + ⎟ − cos ⎜ − ⎟ ⎥ 2 2 2 ⎣ ⎝ ⎠ ⎝ 2 2 ⎠⎦ = = 1 ⎡ ⎛α β⎞ ⎛ α β ⎞⎤ cos + + cos − ⎜ 2 2⎟ ⎜ 2 2 ⎟⎥ 2 ⎢⎣ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠⎦ − = 2 . cos 7º . ⎛α −β⎞ ⎛α + β⎞ ⎛α + β⎞ ⎛ α+β ⎞ * cos ⎜ 2 . cos ⎜ −cos ⎜ − cos ⎜ ⎟ 2 ⎟⎠ 2 ⎟⎠ 2 ⎟⎠ ⎝ ⎝ ⎝ ⎝ 2 ⎠= = = ⎛α −β⎞ ⎛α + β⎞ ⎛α + β⎞ ⎛ α+β ⎞ * cos ⎜ ⎟ + cos ⎜ 2 ⎟ 2 . cos ⎜ 2 ⎟ + cos ⎜ 2 ⎟ ⎝ 2 ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ = ⎛α + β⎞ cos ⎜ ⎟ ⎝ 2 ⎠ ⎛ α +β⎞ 3 . cos ⎜ ⎟ ⎝ 2 ⎠ = cos 7º . 2 . sen 36º . cos 36º cos 18º = cos 7º . sen 72º cos 18º = cos 7º . = sen 36º . cos 36º cos 18º 1 3 cos 18º cos 18º = cos 7º Resposta correta: C Resposta correta: C 14. Se a e b são agudos complementares, então: a+b= π π → b= −a 2 2 Logo, vem que: ⎛π ⎞ sena + sen ⎜ − a ⎟ ⎝2 ⎠ = 3 ⇒ ⎛π ⎞ sen a − sen ⎜ − a ⎟ ⎝2 ⎠ π π⎞ ⎛ 2 . sen . cos ⎜ a − ⎟ 4 4⎠ ⎝ = 3 ⇒ ⇒ π⎞ π ⎛ 2 . sen ⎜ a − ⎟ . cos 4⎠ 4 ⎝ π⎞ π⎞ 3 ⎛ ⎛ ⇒ cot g ⎜ a − ⎟ = 3 ⇒ tg ⎜ a − ⎟ = ⇒ 4⎠ 4⎠ 3 ⎝ ⎝ 5π π π π 5π π a− = ⇒ a= ⇒b= − ⇒b= 4 6 12 2 12 12 ¨ 5π ⎧ ⎪ 3a 3 . 12 π = = ⎪ Veja que: ⎨ 5 5 4 ⎪ π π = ⎪3b = 3 . 12 4 ⎩ e Então: π π 2 2 ⎛ 3a ⎞ + = 2 sen ⎜ ⎟ + cos ( 3b ) = sen + cos = 5 4 4 2 2 ⎝ ⎠ Resposta correta: C -5309 Rev.: Jarina 3ª SÉRIE E EXTENSIVO OLÍMPICOS | VOLUME 2 | MATEMÁTICA 4 19