Referência bibliográfica 1. Livros de José Saramago SARAMAGO, J. A bagagem do viajante. 5a. ed. São Paulo: Cia. das Letras, 2000. ______. A caverna. 3a. ed. São Paulo: Cia. das Letras, 2000. ______. Cadernos de Lanzarote. Diário I. Lisboa: Editorial Caminho, 1994. ______. Cadernos de Lanzarote. Diário II. Lisboa: Editorial Caminho, 1995. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB ______. Cadernos de Lanzarote. Diário III. Lisboa: Editorial Caminho, 1996. ______. Cadernos de Lanzarote. Diário IV. Lisboa: Editorial Caminho, 1997. ______. Cadernos de Lanzarote. Diário V. Lisboa: Editorial Caminho, 1998. ______. Deste Mundo e do Outro. 3a. ed. Lisboa: Editorial Caminho, 1986. ______. Ensaio sobre a cegueira. 19a. ed. São Paulo: Cia. das Letras, 2001. ______. História do cerco de Lisboa. 2a. ed. Lisboa: Editorial Caminho, 1995. ______. In Nomine Dei. 6a. ed. São Paulo: Cia. das Letras, 2000. ______. Levantando do chão. 6a. ed. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 1998. ______. Memorial do Convento. 4a. ed. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 1987. ______. O Evangelho Segundo Jesus Cristo. 26a. ed. São Paulo: Cia. das Letras, 2001. ______. O Homem Duplicado. São Paulo: Cia. das Letras, 2002. 174 2. Artigos de José Saramago ______. “África” in Jornal El Mundo, 12 de agosto de 1998. ______. “Alégrate Izquierda” in Jornal El Mundo, 09 de outubro de 1998. ______. “Capitalismo sin adversários” in Jornal Clarín Diário, Buenos Aires, 29 de janeiro de 1999. ______. “De las piedras de David a los tanques de Goliat” in Jornal El País, 21 de abril de 2002. ______. “El factor Dios” in Jornal El País, 18 de setembro de 2001. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB ______.“Este mundo de la injustiça globalizada” in Jornal El País, 06 de fevereiro de 2002. ______. “La explanada del absurdo” in Jornal El País, 24 de março de 2002. ______. “Si no se salva Timor no nos salvaremos” in Jornal El País, 09 de setembro de 1999. ______. “Sin papeles” in Jornal El Mundo, 04 de dezembro de 1998. 3. Livros sobre José Saramago BERRINI, Beatriz. Ler Saramago: o romance. Lisboa: Editorial Caminho, 1998. CERDEIRA DA SILVA, Teresa Cristina. José Saramago entre a história e a ficção: uma saga de portugueses. Lisboa: Publicações Dom Quixote, 1989. COSTA, Horácio. José Saramago: o período formativo. Lisboa: Editorial Caminho, 1997. FERRAZ, Salma. O quinto evangelista: o (des)evangelho segundo José Saramago. Brasília: Editora Universidade de Brasília, 1998. FLORES, Conceição. Do mito ao romance: uma leitura do evangelho segundo Saramago. Natal: Editora da Universidade Federal do Rio Grande do Norte, 2000. MOURA DE BASTO, José. Deus é Grande e José Saramago o seu evangelista. Lisboa: Do Autor, 1993. 175 PEREIRA BARRAL, Luiz. O que é o “Evangelho Segundo Jesus Cristo” de José Saramago? Braga: Ed. do Autor, 1992. REIS, Manuel. A falsa questão ateísmo-teísmo: crítica necessária a José Saramago. Aveiro: Estante, 1992. SEIXO, Maria Alzira. O essencial sobre José Saramago. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da moeda, 1987. VIEIRA MENDES, Manuel. O Evangelho da história e o Jesus da fé, contra as ficções romanescas de José Saramago. Porto: Verdade e Vida, 1992. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB VV.AA. José Saramago. Roma: Bulzoni Editore, 1996. 4. Artigos sobre José Saramago BERNARDO, Manuel. “O evangelho segundo Saramago e o mistério da cruz de Jesus” in Miriam, 447, março de 1992. CAPELO, Vital. “O Evangelho Segundo Jesus Cristo” in Jornal O Arrais, 12 de março de 1992. CARDOSO, Horácio. “Saramago e seu evangelho” in Jornal Lamego Hoje, ano 6, 21 de janeiro de 1992. CARVALHO, Fausto L. “Um Cristo mais cristão” in Jornal de Letras. Lisboa, junho de 1992, p. 9. CUNHA, R. “A escrita do ‘Evangelho’ (de Saramago)” in Mensageiro de Santo Antônio, 2, fevereiro de 1992. FERREIRA ALVES, Clara. “Saramago: no meu caso, o alvo é Deus” in Expresso. Lisboa, 02 de novembro de 1991. FRAGA, Plínio. “Em nome de Deus contra o fanatismo e a intolerância” in Folha de São Paulo. São Paulo, 30 de abril de 1993, p.1 do 4o. caderno. GANDRA, Jose Ruy. “O divino blasfemo – o evangelista rebelde” in ExameVip. São Paulo: Abril, setembro de 1992, pp. 48-53. LOPES QUINTEIRO, Pedro. “Péssimo serviço à cultura” in Miriam, 444, dez. 1991. 176 MOREIRA DE AZEVEDO, Carlos A. “A propósito de um (im)puro romance que é falso ‘evangelho’” in Jornal Voz Portucalense, 28 de novembro de 1991. NORONHA GALVÃO, Horácio. “O nome das coisas, das pessoas e dos demônios: uma leitura do último livro de José Saramago” in Communio, 2, março/abril de 1992. PEREIRA, S. “O dito e o feito” in Mensageiro do Coração de Jesus, ano CXVII, 1, janeiro de 1992. REGO, Antônio. “O evangelho segundo Saramago” in Miriam, 445, janeiro de 1992. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB ROLLEMBERG, Marcelo. “O quinto evangelista” in Isto é Senhor, 06 de novembro de 1991. SILVA, Carlos Henrique. “Reflexão crítica sobre o romance ‘O Evangelho Segundo Jesus Cristo’ ou o ‘Kakangélion’ de José Saramago” in Humanística e teológica. Tomo XIII, fasc. 1, 1992. TEIXEIRA, Geraldo Magela. “Um cristão inconfesso: Saramago em questão” in Estado de Minas. Belo Horizonte, 09 de janeiro de 1999. TOLEDO, R.P. “Cristo e o Deus cruel” in Veja. São Paulo, 06 de novembro de 1991. VASCONCELOS, J.C. “José Saramago: Deus é o mau da fita” in Jornal de Letras. Lisboa, 05 de novembro de 1991. VIÇOSO, Vitor. “Desafio ambicioso de Saramago” in Jornal de Letras. Lisboa, junho de 1992, p. 9. 5. Livros de Andrés Torres Queiruga TORRES QUEIRUGA, A. A revelação de Deus na realização humana. São Paulo: Paulus, 1995. ______. Creer de otra manera. Cuadernos Aquí y Ahora, 39. Santander: Sal Terrae, 1999. ______. Creio em Deus Pai: o Deus de Jesus como afirmação plena do humano. São Paulo: Paulinas, 1993. 177 ______. Do terror de Isaac ao Abbá de Jesus: Por uma nova imagem de Deus. São Paulo: Paulinas, 2001. ______. El Dios de Jesús: aproximación en cuatro metáforas. Cuadernos Aquí y Ahora. Santander: Sal Terrae, 1991. ______. El problema de Dios en la Modernidad. Estella: Verbo Divino, 1998. ______. Fim do cristianismo pré-moderno: desafios para um novo horizonte. São Paulo: Paulus, 2003. ______. O cristianismo no mundo de hoje. São Paulo: Paulus, 1994. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB ______. O diálogo das religiões. São Paulo: Paulus,1997. ______. O que queremos dizer quando dizemos “inferno”? São Paulo: Paulus, 1997. ______. Recuperar a criação: por uma religião humanizadora. São Paulo: Paulus, 1999. ______. Recuperar a salvação: por uma interpretação libertadora de experiência cristã. São Paulo: Paulus, 1999. ______. Repensar a cristologia: sondagens para um novo paradigma. São Paulinas: Paulinas, 1999. ______. Um Deus para hoje. São Paulo: Paulus, 1998. 6. Artigos de Andrés Torres Queiruga TORRES QUEIRUGA, A. “A humanidad de Xesús de Nazaret” in Encrucillada, 7, (1983), 403-408. ______. “A salvación apuntes para unha compreensión actual” in Encrucillada 80/16, (1992), 343-359. ______. “A teoloxía á busca dun Deus mais humano” in Encrucillada, 10, (1986), 271-277. 178 ______. “Confessae hoxe a Xesús coma o Cristo” in Encrucillada, 90/18, (1994), 477-515. ______. “Contingencia, culpa y pecado” in Iglesia Viva, 124, (1986), 325347. ______. “Crentes e non crentes, xuntos na reconstrucción do humano” in Encrucillada, 96/20, (1996), 42-61. ______. “Creo en Deus Pai: fe en Deus autonomía humana” in Encrucillada, 6, (1982), 3-23. ______. “Cristianismo y religiones: ‘inreligionación’ asimétrico’” in Sal Terrae, 84/1, (1997), 3-19. y ‘universalismo PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB ______. “Cristianismo e relixións: favoritismo divino ou necesidade do amor?” in Encrucillada, 96/20, (1996), 42-61. ______. “Da autonomia á cristonomía: a crise da Modernidade em perspectiva teolóxica” in Encrucillada, 8, (1984), 328-341. ______. “De uma religião de escravos a uma religião de filhos” in Theologica, II série, vol. XXXIV, fasc. 1, (1999), 19-30. ______. “Dios, el anti-mal” in Communio, 1, (1979), 39-48. ______. “Dios para el hombre y el hombre para Dios” in ANDRÉS, R. (dir.) Objetivo Jesucrito. Bilbao: Mensajero, (1976), 96-300. ______. “El amor, pricipio del cristianismo” in Corintios, XIII, 2, (1978), 1-5. ______. “El ateísmo como crisis y oportunidad para la evangelización” in Teología y Catequesis, 25, (1988), 51-58. ______. “El destino de la idea de Dios en pensamiento moderno” in Pensamiento, vol. 45, n. 177, (1989), 3-25. ______. “El Dios de Jesús en el nuevo contexto de las religiones” in Iglesia Viva, n.180, (1995), 557-575. ______. “El Dios revelado en Jesús y el futuro de la humanidad” in Selecciones de Teología, 37, (1998), 34-46. ______. “El mal, entre el misterio y la explicación” in Razón y Fe, abr. 1989, 359-376 179 ______. “El mal inevitable: replanteamiento de la teodicea” in Iglesia Viva, 175-176, jan.-abr. 1995, 37-69. ______. “El rumor de Dios en las derrotas de lo humano” in Sal Terrae, 74, (1986), 773-784. ______. “Evangelizar el ateísmo” in Sal Terrae, 73, (1998), 747-753. ______. “Glória de Deus na vida humana num mundo de crucificados” in LIMA, D.N. – TRUDEL, J. (orgs.), Teologia em Diálogo: I Simpósio Teológico Internacional da UNICAP. São Paulo: Paulinas, 2002, pp. 141174. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB ______. “Jesús, hombre verdadero” in Iglesia Viva, 105/106, (1983), 265290. ______. “Jesús, ‘proletário absoluto’: la universalidad por el sufrimiento” in DUQUOC, C. – KASEMANN. E. – BOFF, L. – PANNEMBERG, W. (dirs.), Jesúcristo en la historia y en la fe. Salamanca: Sígueme, 1977, 316-323. ______. “La crisis de la modernidad entre el ateísmo y la religión: de la ontoteonomía a la cristonomía” in Communio, 5, (1983), 529-541. ______. “La fe en Dios creador y salvador” in Didaskalia, n. 30, (2000), 6989. ______. “La idea de creación: radicación filosófica y fecundidad teológica” in Iglesia Viva, 83, (1996), 211-234. ______. “La invención de Dios” in LOBO, J.A. (dir.). El cristianismo en el horizonte del siglo XXI. Salamanca: San Esteban, (1994), 95-124. ______. “La plenitud de la revelación y el problema de la historia” in Salmanticensis, 32, (1985), 153-180. ______. “La razón teológica en diálogo com la cultura” in Iglesia Viva, 192, (1997), 93-118. ______. “La revelación de Dios: en torno a una nueva elaboración teológica” in Estudios Eclesiásticos, 62, (1987), 69-77. ______. “La significatividad de Cristo para el hombre de hoy” in Revista Españiola de Teología, 47, (1987), 9-32. ______. “Mal y omnipotencia: do fantasma abstracto al compromiso del amor” in Razón y Fe, 236, (1997), 399-421. 180 ______. “Más allá de la oración de petición” in Iglesia Viva, 152, (1991), 157193. ______. “Ponerología y Ressurrección: el mal entre la Filosofia y la Teología” in Revista Portuguesa de Filosofia, tomo LVII, 3, (2001), 539-574. ______. “Recuperar la experiencia de la resurrección” in Sal Terrae, 70, (1980), 196-208. ______. “Repensar o mal na nova situação secular” in Perspectiva Teológica, 33, (2001), 309-330. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB ______. “Revelación” in TORRES QUEIRUGA, A. (dir.). 10 palavras clave en religión. Estella: Verbo Divino, (1997), 177-224. ______. “Universalidad y definitividad de la revelación cristiana” in Iglesia Viva, 82, (1979), 305-318. 7. Obras diversas ARIAS, J. Jesus, esse grande desconhecido. Rio de Janeiro: Objetiva, 2001. BROWN, R.E. The virginal conception and bodily resurrection of Jesus. New York: Paulist Press, 1973. BABUT, E. O Deus poderosamente fraco da Bíblia. São Paulo: Loyola, 2001. EDWARDS, D. Experiência humana de Deus. São Paulo: Loyola, 1995. ESTRADA, J.A. La impossible Teodicéia: La crisi de la fé em Dios. Madrid: Trota, 1997. FRANÇA MIRANDA, M. (org.) A pessoa e a mensagem de Jesus. São Paulo: Loyola, 2002. ______. Libertados para a práxis da justiça: A teologia da Graça no atual contexto latino-americano. São Paulo: Loyola, 1991. GARCÍA RUBIO, A. O encontro com Jesus Cristo vivo. São Paulo: Paulinas, 1994. 181 ______. “O novo paradigma civilizatório e o conceito cristão de pessoa” in Revista Eclesiástica Brasileira (REB), 222, (1996), 275-307. ______. Unidade na pluralidade: o ser humano à luz da fé e da reflexão cristãs. 3a. ed. São Paulo: Paulus, 2001. ______. “O cristianismo: uma religião de sofrimento e morte?” in Atualidade Teológica (Revista semestral do Departamento de Teologia da PUC-Rio), 2, jan./jun. 1998, pp.19-52. GEFFRÉ, C. Como fazer Teologia hoje: Hermenêutica teológica. São Paulo: Paulinas, 1989. GEVAERT, J. El problema del hombre. Salamanca, 1976. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB GIRARD, R. A violência e o Sagrado. São Paulo: Paz e Terra – Unesp, 1990. GNILKA, J. Jesus de Nazaré: mensagem e história. Petrópolis: Vozes, 2000. GONZALES FAUS, J. I. Acesso a Jesus: Ensaio de Teologia Narrativa. São Paulo: Loyola, 1981. ______. La Humanidad Nueva: Ensayo de Cristología. 6ª. Ed. Santander: Sal Terrae, 1984. JEREMIAS, J. Abba: El mensaje central del Nuevo Testamento. Salamanca: Sígueme, 1981. JUNGEL, E. Dios como mistério del mundo. Salamanca: Sígueme, 1984. KUNG, H. Ser cristão. Rio de Janeiro: Imago, 1976. KASPER, W. El Dios de Jesucristo. 3ª. ed. Salamanca: Sígueme, 1990. ______. Jesus, el Cristo. 6ª. ed. Salamanca: Sigueme, 1986. LECOMPTE, D. Do ateísmo ao retorno da religião: sempre Deus? São Paulo: Loyola, 2000. MACHOVEC, M. Jesus para os marxistas. São Paulo: Loyola 1989. MEIER, J.P. Um judeu marginal: repensando o Jesus histórico. São Paulo: Loyola, 1993. MIEN, A. Jesus, Mestre de Nazaré: A história que desafiou 2000 anos. São Paulo: Cidade Nova, 2001. 182 MILES, J. Cristo, uma crise na vida de Deus. São Paulo: Cia. das Letras, 2002. MOLTMANN, J. El Dios crucificado: la cruz de Cristo como base y crítica de toda teología cristiana. Salamanca: Sígueme, 1975. ______. Quem é Jesus Cristo para nós hoje? Petrópolis: Vozes, 1997. MORALDI, L. Evangelhos Apócrifos. São Paulo: Paulus, 1999. PAREDES, J.A. Onde está nosso Deus?: Diálogo do crente com a cultura de hoje. São Paulo: Paulus, 1999. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB PIÑERO, A. O outro Jesus segundo os evangelhos apócrifos. São Paulo: Paulus-Mercúrio, 2002. RAHNER, K. Curso fundamental da fé. São Paulo: Paulinas, 1989. RUIZ DE LA PEÑA, J.L. Criação, Graça e salvação. São Paulo: Loyola, 1998. ______. Teología de la creación. Santander: Sal Terrae, 1986. SCHILLEBEECKX, E. Cristo y los cristianos: Gracia y liberación. Madrid: Cristiandad, 1984. ______. La história de um viviente. 2a. ed. Madrid: Cristiandad, 1983. SCHNACKENBURG, R. La persona de JesuCristo: reflejada en los cuatro evangelios. Barcelona: Herder, 1998. SEGUNDO, J. L. A história perdida e recuperada de Jesus de Nazaré: dos sinóticos a Paulo. São Paulo: Paulus, 1997. ______. O homem de hoje diante de Jesus de Nazaré: Cristologia. Vol. II. São Paulo: Paulinas, 1985. ______. Que mundo? Que homem? Que Deus?: diálogo do crente com a cultura Moderna. São Paulo: Paulinas, 1995. SESBOUÉ, B. Creer: invitación a la fe católica para las mujeres y los hombres del siglo XXI. Madri: San Pablo, 2000. ______. JesuCristo el único mediador: Ensayo sobre la redención y la salvación. Salamanca: Secretariado Trinitário, 1990. 183 ______. Pedagogia do Cristo: elementos de cristologia fundamental. São Paulo: Paulinas, 1997. SOBRINO, J. A fé em Jesus Cristo: Ensaio a partir das vítimas. Petrópolis: Vozes, 2000. ______. Jesus, o Libertador: A história de Jesus de Nazaré. Petrópolis: Vozes, 1996. THEISSEN, G. – MERZ, A. O Jesus histórico: um manual. São Paulo: Loyola, 2002. TORNOS, A. Psicoanálisis y Dios. Bilbao: Mensajero, 1969. PUC-Rio - Certificação Digital Nº 0114200/CB VARONE, F. Esse Deus que dizem amar o sofrimento. São Paulo: Santuário, 2001. VERGOTE, A. “Amarás al Señor tu Dios”: La identidad cristiana. Santander: Sal Terrae, 1999. ______. Modernidade e cristianismo: interrogações e críticas recíprocas. São Paulo: Loyola, 2002. VV.AA. Teologia aberta ao futuro. São Paulo: Soter-Loyola, 1997.