Línguas de Moçambique
Vocabulário de
EMAKHUWA
EMAREVONI
Vocabulário de
EMAKHUWA
Emarevoni
Ficha Técnica
Título:
Vocabulário de Emakhuwa Emarevoni
(Vocabulary of Emakhuwa Emarevoni)
Língua:
Emakhuwa Emarevoni
Artista:
Octávio Gonçalves Nelly
Primeira edição electrónica, 2010
Produzido por: SIL Moçambique
[email protected]
C.P. 652
Nampula, Nampula
Moçambique
O utilizador pode copiar e distribuir a obra.


* A escrita do nome da língua segue o II Relatório de Ortografia das Línguas Moçambicanas:
Eduardo Mondlane, Maputo, 2000.
v
NOTA INTRODUTÓRIA
Seja bem vindo à leitura e o uso deste pequeno vocabulário de língua
Emakhuwa. Tem em suas mãos o produto inicial de um projecto ambicioso,
que visa criar um depósito do léxico desta língua que brota das províncias
de Cabo Delgado, Nampula, Niassa, Zambézia e, pela migração dos seus
falantes, se expande por várias regiões de Moçambique.
Estima – se que, actualmente, a língua seja falada por cerca de 3.291.916
pessoas, segundo os dados do Censo populacional de 1997.
Este vocabulário não é o primeiro; e represente uma participação nos
esforços que ao longo dos anos diversas instituições e individualidades vêm
envidando na preservação desta base de acção e identificação cultural que é
a língua. Acima disso, a integração das línguas moçambicanas no ensino
formal e na alfabetização infunde a necessidade do desenvolvimento de
vocabulários deste género.
A língua Emakhuwa comporta oito variantes:
Central, variante falada na cidade capital da província de Nampula e seus
arredores Mecubúri, Muecate, Meconta, parte de Murrupula, Mogovolas,
parte de Ribáue, Lalaua e Mecanhelas, Cuamba, Maúa, Nipepe, Metarica
na província de Niassa;
Enahara, falada nos distritos de Mossuril, Ilha de Moçambique, Nacala –
Porto, Nacala – à – Velha e parte de Memba;
Esaaka, falada nos distritos de Eráti, Nacarôa, parte de Memba e nos
distritos de Chiúre, Mecúfi, na província de cabo Delgado;
Esankaci, falada em parte de Angoche;
Emarevoni, falada em parte de Moma, Mogincual e parte de Pebane, na
provincia da Zambézia;
Elomwe, nos distritos de Malema, parte de Ribáue, parte de Murrupula,
parte de Moma e nos distritos de Gurue, Gilé, Alto Molócue e Ile, na
província da Zambézia.
Emeetto, falado nos distritos de Montepuez, Balama, Namuno, Pemba,
Ancuabe, Quissanga, parte dos distritos de Meluco, Macomia e Mocimboa
da Praia, na província de Cabo Delgado; Marupa e Maúa na provincia de
Niassa;
Echirima, falado em Metarica e Cuamba, na província de Niassa.
Importa realçar que este primeiro vocabulário, apenas traz patente o
Emakhuwa Emarevoni.
O grupo envolvido na elaboração deste vocabulário dirige um
agradecimento especial a Sociedade Internacional de Linguística (SIL),
promotora da iniciativa, pela prévia formação elementar em linguística e
lexicografia das línguas Bantu e organização dos vocabulários. O
agradecimento é extensivo as comunidades falantes desta língua que directa
ou indirectamente participaram no enriquecimento desta obra experimental
com pouco mais de mil e setecentas palavras. Importa referir com toda a
honestidade que esta obra ainda não se considera perfeita, tanto no seu
valor vocabular como no organizacional.
Um convite especial é dirigido aos falantes desta língua a dar as suas
sugestões de correcção e enriquecimento deste documento de utilidade
pública, sobretudo para os falantes do Emakhuwa e interessados na
aprendizagem para diversas finalidades sociais. Qualquer sugestão devera
ser enviada ao e-mail [email protected]. Mais informação
sobre as línguas moçambicanas pode se encontrar no site: www.lidemo.net
Um agradecimento especial é dirigido às seguintes instituições: Rádio
Moçambique, DPEC de Nampula/Cabo Delgado/Niassa, Universidade
Católica de Moçambique – Faculdade de Educação e Comunicação, Centro
Catequético de Anchilo em Nampula.
OS CONTRIBUINTES:
 Alaudino Joaquim do Rosário campos – DPEC/UCM — Nampula
 Lourenço Faria Nabil – RM — Nampula
 Mahando Lúcia Sunate – UCM – Cabo Delgado
 Tiorenço Gervásio – CCA — Anchilo
 Rafael José Gaspar Rachide – DPEC – Lichinga
vii
O Alfabeto
Emarevoni
Quadro de vogais
a
e
i
o
u
aletto
ekweli
ikove
orawo
ovuluwa
hóspedes
verdade
sono
mel
cair
aa
ee
ii
oo
uu
maaka
meeho
wiitthana
ohoola
nuume
sal
amanha
chamar
adiantar
sapo
Quadro de consoantes
c
h
k
kh
l
m
n
p
ph
r
ncace
nahapa
kinoora
okhapa
luukhu
malaku
ndho
epadho
ophako
eruthu
cogumelo
fígado
venho
cágado
rapaz não iniciado
boca
voz
machado
javali
corpo
s
sh
t
th
tt
tth
v
w
y
salama
shinaniha
ataata
tho
ettuli
otthimaka
variari
wipa
yaahu
cumprimentos
traidor
tio
mais
costas
correr
entre
cantar
nosso
ix
Lista Alfabética
de
Palavras
Português – Emarevoni
xi
abacate
acrescentar
A - a
abacate abakathi.
abrir
abacateiro nrepe.
abster-se widhinanela.
abandonar ohiyererya, onyanyala.
abundar waatta.
abater na caça wiipha.
abutre
nrepo.
abater no trabalho wuuha.
acabar
omala.
abcesso nalipwi, nancici.
acalmar ommaaliha.
abdómen erukulu, niphu.
acalmar-se wimaaliha.
ohula.
acampamento nxaxa.
acariciar opepedha.
acarinhar onlema.
abelha
aceitar
waakhulela.
acenar
ottikinya.
enuwi.
abençoar oreeriha.
abóbora marapo.
aborrecer onyoonya.
aborto espontâneo okurumuwa.
abrandar omaaliha, okurunusa.
abraçar opatikha.
abrigo
vanikhukuni.
acender opattiha.
acocorar-se wikokhoriha.
acompanhar ovelela.
aconselhar olaka.
acordar ohuhumuwa.
1
acordo
alguns
acordo wiiwanana, okhupalelana.
agradar odhiveliha.
acreditar okupali, waamini.
agradecer oxukhuru.
acrescentar waacerera.
agricultor namalima.
acumular wukela.
água
acusar
aguardente kaxolima.
woothera.
maadhi.
adiantar ohoola.
agudo
othokolowa.
adivinhar waaherya.
águia
saaka.
adivinho ehako.
aguilhão nphinomino.
admirar oxanka.
agulha esinkano.
admiração yoxankiha.
aí
vó.
admitir otthunihera.
ainda
nanlelo.
oraruwa.
adulto
anuulupale.
adversário nwanani.
ajoelhar-se okokhora.
ajuda
nkhalihero.
alargar waxerera.
albufeira mavatha.
afiar
aldeia
nttethe.
alegre
ofurahi.
algo
etthu.
ottokola.
afogar-se opwina.
afundar odhama.
agarrar ophara.
agora
2
nanano.
algodão phaapa.
alguém
amêijoa
alguém akina.
alguns
akina.
alho
alyu.
ali
vale.
alimentar omuciha.
alpendre nipantta.
alisar
alterar
ovirkaniha.
wapatha.
alma
alto
ottaiva.
muthere.
amadurecer ottokotha.
amaldiçoar olaphelela.
amamentar wamuiha.
amanhã meelo.
amanhecer osa.
amante mweetti.
amar
opheta.
amarelo ncamo.
amargo owaawa.
almoçar yoca yothana.
amarrar otthuka.
alongar ottaiviha.
amassar oruwa.
ameaçar woopopiha.
amêijoa ikopolo.
3
amendoim
ao lado de
antepassado anharoye.
antes
ehinatthi.
antes-de-ontem ndhuri.
antílope ethatta.
amendoim nattuva.
amigo
nxirika.
amontoar wukela.
amuleto ehirisi.
ananás enanahi.
anão
namansepani.
anca
eyuunu.
andar
anunciar olaleya.
wetta.
anel
ânus
epetthe.
anemia ohikhalana ephome.
animal
muannama.
ano
mwaakha.
anoitecer wila.
ansioso okula nrima.
antena ipwettupwettu.
4
nvuttu.
malaleyo, nhupi.
anzol
assoar-se
ar
odhul, ettheku.
aranha ranttaasi.
arbusto nikukhu.
arco
mura.
arco-íris nkakanyama.
areia
mithaka.
argamassa alukamasa.
anzol
nancolo.
ao lado de mpanttha wa.
argumento mitaphulela.
árido
othako.
apagar ottipiha.
apanhar ottotta.
apanhar em armadilha ophara.
apascentar okukhula.
apertar oliipiha.
apitar
nturi.
aplanar wapatthela.
aplicar
owara.
apodrecer wuntta.
apoiar-se wikalihera.
apontar othonya.
aprender ohudha.
apressar-se widhakuviha.
aprofundar wisiha.
apropriado yamuanene.
aproximar-se watthamela.
apunhalar ohoma.
aquele
ole.
aqueles aledha.
aqui
arma de fogo kaphitthi.
armadilha nrakho.
armadilha de peixe elema;
esepe (de cesto).
armazenar opweha.
arranjar okoca.
arrastar opurula.
arrotar ethupula.
arroz
nvuka.
arruinar omaleliwasa.
arrumar othatela.
árvore
mwiri.
às vezes mahiku makina.
asa
nipupha.
assaltar wiya.
assar
woosa.
va.
5
assassinar
balançar
assassinar wiipha.
atirar
assim
atrás de ottuli wa.
dha.
ottikha.
assoar-se omina.
atrasar olokwela.
assobiar woopa nturi.
atravessar olapuwa.
assobio nturi.
aumentar wacerera.
assustar otuthuwa.
ave
ata
atha.
avestruz mphidha.
atacar
otuphela.
avô
apipi.
atar
otthuka.
avó
apwapu.
até
mpakha.
azedo
yonyuunya.
ateira
nhatha.
azul
yoripelela.
atento
wiwelela.
açoitar nwaxulo.
aterrar
omora.
mwapalame.
B - b
bainha ephittelo.
baixar
wurama.
baixo
okhuveya.
baixo de vathi va.
balançar olelemeya.
6
balde
balde
barriga
epaalti.
bambú nthala.
banco
ekhukulo.
bando de pássaros nikhru.
banquete esatakha.
barata
niintulu.
barato
okhweya.
barba
ireru.
barbatana maapanuwa.
banana enika.
barbear omeettha ireru.
barco
ekalawa, muatya.
barriga erukulo.
bananeira nnika.
7
barriga da perna
barriga da perna natahu.
barro
bebé
batuque ekoma.
oloko.
bastante wattasa.
bastardo mwana ohinyara.
batata
karaka.
batata doce karaka.
bater
omana.
bater asas ovava.
bater palmas omana makuphi.
8
bebé
mwana.
bêbedo
brilho
boi
emombe.
bêbedo nanhapaliwa.
bolha
niphero.
beber
owurya.
bolor
odhukumana.
bebida alcoólica eviinyu.
bolso
epeelosa.
bebida não alcoólica yowurya.
bom
oreera nrima.
beijar
epeecu.
bondoso ontthu.
bem
sana.
bonito
bens
itthu.
oreera.
benção mareliho.
beringela eberincela.
bexiga
enena.
bico
nnupi.
bílis
nawamwe.
bloco
ebuloko.
borboleta nikurutho.
boca
eyano.
borbulha ethuku.
bocejar oyudhayudha.
borda
mukerekere.
bode
bossa
ecohocoho.
pephero.
branco otteela.
braço
moono.
brilhar
okarimela.
9
brilho
brilho
cajado
warya.
brincar oraara.
brita
maluko.
buraco ncuko.
buscar
orowela.
enari.
brinco
matholo.
C - c
cabaça ekahi.
cada
khula.
cadáver nankwa.
cadeira ekhukulo.
cabelo
café
ekafe.
cair
omora.
niihi.
cabeça muru.
cabo
nvini.
cabrito ipuri.
cacarejar otetherya.
cacete
ekopo.
cachimbo mulambi.
cacho
mowa.
cachorro mamwalapwa.
cacimba etthapo.
10
caixa
caniço
caixa
ekaaxa.
cajado
malaya.
caminho ephiro.
camisa ekamisa.
campainha ekirinkiri.
cajú
ekadhu.
cajueiro mukadhu.
cal
ekhinampo.
calcanhar nsittha.
caldo
nhudhi.
calor
oviha.
calças
ekaalasa.
cana-doce nhali.
candeeiro nikhompe.
cama
olili.
camaleão nikakatau.
canela da perna mpipili.
camarão nkahi.
caniço
ithere.
11
canoa
canoa
casa de banho
muatya.
cansado ovedha.
cantar
wipa.
cantar (galinha) wipa.
canto
ndhipo.
canção edhipo.
capulana ekuwo.
cara
ekhove.
caracol ekhoropa.
caranguejo ekhala.
carapaça nikharuka.
careca
enama.
carga
nrithi.
caril
nhudhi.
carne
enama.
caro
olipa.
caroço
ekuku.
carregar otthepa.
cão
mwalapwa.
capaz
owerya.
capim
malasi.
capinar olima.
carvão
makala.
capoeira ehili.
casa
empa.
12
casa de banho
caçar
casa de banho exovoro.
casamento othela.
castigo ohukumwa.
castrar ohuula.
casulo
nihuuwa.
catana
ekatana.
casar-se othela.
catorze (14) nloko na sese.
casca
nikula.
cauda
mwiila.
casca de ovo makharuka.
cavalo
ekhavalo.
casco
cavar
othipa.
nikharakasa.
castanha de cajú ekoroso.
castanho ekoro ya kastanyu.
caçador namasaya.
13
caçar
caçar
chefe
osaya.
gado okhapa.
cebola
esebola.
cedo
oyaaka osa.
cenoura esenora.
centopeia mokolo.
cêra
mahavo.
esatakha.
cego
ohona.
cegonha naphipi.
celeiro
nthari.
cem (100) emya.
cemitério omahye.
certo
ekweeli.
cerveja tradicional osura;
kapanka (de milho).
cesto
ephace.
céu
odlhulu.
ottoporotto.
chá
exa.
chacal
nwiici.
chama
nlumi na moro.
chamar wiitthana.
chamuscar ovarela.
chão
14
vathi.
chapa
chapa
civeta
exaapa.
chapéu exapheu.
charco
matopoto.
chefe
nkhulupale.
chega
pahi.
chegar ophiya.
chorar
wunla.
chupar ophoota.
cheia
odhala.
cheio
chupa-sangue namanula
ephome.
odhala.
chuva
cheirar wunkha.
epula.
chuvisco makakara.
cicatriz nihalapa.
cheirar mal wunkha pure.
cheiro
wunkha.
chifre
nnyaka.
chocar
cidade
opuramela.
cinco (5) thanu.
chocar com opwesana.
epooma.
cinquenta (50) miloko mithanu.
cintura eyuunu.
cinza
ettura.
15
circuncidar
complete
circuncidar owula.
com
civeta
malua.
com licença hooti.
clã
nihimo.
na.
clareira wonela.
clareza woneya.
claro
otteela.
coagular wiimpwa.
coar
ovinya.
cobra
enowa.
cobre
ekobere.
cobrir
otthunela.
côco
ekole.
coelho
namarokolo.
cogumelo oviilo.
coisa
ethu.
comer
cola
onyoma.
começar opacera.
colar
nkufu.
comichão oneena.
oca.
comida yooca.
colher
como?
ekuyeri.
colher a colheita ohatta.
colmeia epapa.
coluna vertebral nthana.
16
dhaii?
complete mwakanihere.
comprar
contradizer
confuso oohiwananeya.
conhecer odhuelana.
conhecido odhuweliwa.
conhecimento madhuwelo.
conquistar waaka.
conseguir owerya.
conservar opweha.
consolar oseliha.
constipação kamasi.
construir oteka.
contar história waalaka ithale.
comprar othuma.
compromisso miwanano.
concha ekhope.
concha do mar makhodhi.
concordar okhupalela.
contar números waalaka.
continuar othikela.
conto
ithale.
contradizer ovaanyiha.
conduzir weettiha.
17
conversar
coser
conversar woopa mwaha.
convidar olaleya.
copo
ekattha.
copular opephera.
coqueiro nkole.
cor
cortar cabelo omeettha.
coruja
edhidhi.
corvo
nakhuku.
coser
osona.
ekore.
corajoso ominyala.
coração nrima.
corcunda nakomwe.
corda
nkhoi.
cordão umbilical etekho.
corneta nipetta.
corpo
eruthu.
correcto asaana.
corrente niwuthulo.
correr
otthimaka.
correr água otthimaka.
corrupto nlavilavi.
cortar
18
othikila.
costas
costas
cuidar
ettuli.
costela mapararu.
costume makalelo.
cotovelo ekakuno.
couve
ekhovi.
cozinhar waapeya.
coçar
odhuna.
crânio
nikatapha.
crer
otthuna.
crescer wunnuwa.
crescer plantas wunnuwa.
criança nnahina.
criar
ohuwa.
crista
ececeri.
crista-de-galo ececeri ya nthupi.
crocodilo ekonya.
cova
nlitthi.
covarde namalodhowa.
coxa
etara.
coxear
okattuva.
coxo
namarakala.
crosta
niwowo.
cruél
nwali.
cruzamento vankumana iphiro.
cuidar
wiinanela.
cozinha ekusinya.
19
culpado
cuspir
cunhada manthe.
cunhado anlamu.
curandeiro nkulukhana.
curar
culpado namattheka.
cultivar apatthula.
cume
ethuru.
cumprido ottaiva.
cumprimentar oseliha.
20
ovona (curar doença);
ovona (encher barriga).
curioso nanrocoko.
curral
nikholo.
curto
okhuveya.
curva
okhoromana.
cuspir
otthara.
dança
demorar
D - d
dança
ekoma.
dar pancada omana.
dar parto oyara.
de
a.
de propósito mwaayini.
debulhar okokhola.
decidir olakela.
dedo
ekatha.
dedo do pé ekatha ya nnawoni.
defecar onya.
dançar wiina.
defender wakiha.
deficiente namarakala.
deitar
ottikha.
deitar fora otthikha.
deitar-se widhatalela.
dar
ovaha.
dar palmada omanana matata.
deixar
ohiya.
deixar cair omorosa.
21
dele
dezassete (17)
dele
yawe.
descarregar okurusa.
deles
yawa.
descascar osetta.
demónio xwethani.
descendente makholo.
demorar olokwela.
descer
dente
descobrir wupulula.
niino.
okhuruwa.
dente de cobra niino na enowa.
desejar otthuna.
dente molar manyakela.
desembrulhar otaphula.
dentro de mpuwa wa.
desenhar watikha.
denunciar olotta.
desenterrar othipula.
deserto othako.
desistir ohiyerera.
deslizar othereneya.
desmaiar ohiya nrima.
despedaçar okakattha.
despedir-se olaiha.
despertar ovenya.
despir-se wiirula.
desprezar otthanya.
destruir okurumula.
desviar ohapuwa.
depenar waadhula.
desvio
ohapuwa.
depois
navenya.
Deus
Muluku.
depois-de-amanhã nrotto.
deus
amuluku.
derreter otothowa.
dever
makanyerero.
derrubar wuuha.
devolver otthikiha.
desamarrar otaphula.
dez (10) nloko.
desaparecer otthowa.
dezanove (19) nloko ni tanna
sese.
desapertar otaphula.
descansar omumula, wittuwa.
22
dezasseis (16)
dormir
dezasseis (16) nloko ni tanna
namodha.
dezassete (17) nloko ni tanna
pili.
dezoito (18) nloko ni tanna tharo.
dia
nihiko.
diarreia ovaluwa.
difamar wootherya.
diferente ovirikana.
difícil
yovila.
dificuldade makacamiho.
diminuir ovukula.
dobrar
okhuna.
doce
odhiva.
doente owerewa.
doença eretta.
dinheiro nsurukhu.
doer
direita
dois (2) pili.
mono wolopwana.
owereya.
discurso muulumo.
domesticar ohuwa.
discutir waakulana.
dono
disparar woopela.
dono da casa mwanene vaate.
dispersar omwarya.
dor
disputa wakhulana.
dores do parto niphwanya.
mwanene.
owerewa.
disputar owanela.
dívida
okopha.
dividir
okawana.
divorciar-se omwalana.
dizer
olela.
23
dormir
eloquente
doze (12) nloko na pili.
duro
olipa.
duzentos (200) imiya pili.
dormir orupa.
E - e
e
ni.
eclipse ewiriphi.
educar olela.
egoista nanrima.
elefante ethepo.
elefantíase sipiha.
eles
24
ale dha.
ele(a)
ele(a)
entrar
ale.
eloquente namalotthiwa sana.
em
enguia ekherela.
enrolar ovitikanya.
va.
em cima va sulu.
em frente osokoro.
em frente de wikho wa.
embondeiro nlapa.
embotado othikiliwa.
embrulhar oputaputera.
embrulho niphuta.
empoleirar-se withomeya.
empregado nanteko avaate.
empregar ovaha nteko.
ensinar osomiha.
então
vano.
enterrar ovitha.
entornar wittha.
emprego nteko.
emprestar woliha.
empurrar opurula.
encantamento wivaherera.
encher odhariha.
encontrar opwanya.
encontrar-se com okumanana.
encurtar okhuveha.
endireitar wookolela.
endurecer ovattiha.
enfeitiçar olowa.
enfiar
ohela.
enganar woototha.
engasgar ottimpwa.
engolir omirya.
engraçado namafuraheliwa.
entrar
ovolowa.
25
entre
entre
escasso
eriyari.
entregar wunya.
envenenar walowa.
enviar alguém orumiha.
enviar uma coisa wunyerera.
enxada ehipa.
enxame npatthetthe.
epilepsia ecilecile.
errado
ovonya.
errar
ovonya.
escada eskatta.
escama mavalaka.
escapar ovuluwa.
escaravelho mpirikisa mari.
ervas daninhas munyepu.
esbofetear nlaathuma.
escarranchar-se wipwaramatula.
escarro ikakha.
escasso otthowa.
26
escavar
esquerdo
espada xoowa.
espádua ekhootwa.
espalhar omwarya.
esperar com esperança
ororomela.
esperar um tempo olipelela.
espesso nneneva.
espezinhar ohasa.
espião
namwettelela.
espiar
whettelela.
espinha nikhuva na ehopa.
escavar othipula.
escolher otthanla.
esconder ovitha.
escopro eskopulo.
escorpião namarere.
espinheiro namwiwa.
espinho mwiiwa.
espírito munepa.
espirrar ophumudha.
esposa mwaraka.
escorregadio otherenya.
escorregar otherekuwa.
escova
eskova.
escravo muitwana, epottha.
escrever watikha.
escudo muupa.
esculpir opattha.
escuridão epiphi.
escuro
epiphi.
escutar wiiwelela.
esfolar opera.
esfregar okhurunya.
esmagar owakatta.
espremer ovinya; owamwa
(roupa).
espuma mapheru.
27
esquecer
explodir
esquecer oliyala.
estrangular okorokonyola.
esqueleto makhuva.
estreito oyeva.
esquerdo moono wethiyana.
estrela
etthetteri.
esquilo cakare.
esse(a) awo.
estaca
nttaikho.
estar
okhala.
estar de pé wuemela.
estação okathi.
esteira
ntthatto.
estrela cadente phuluvulu.
estúpido namaphuca.
eu
miyo.
eu mesmo miyo va.
evadir
osonyowa.
evaporar oweleela.
evitar
oxaka.
exaltar wikhutupula.
estender watala.
estéril
namahiyara.
este(a)
ala.
esticar
wookolola.
estômago niphu.
estrada rampha.
estragar ohonona.
estrangeiro akhopela.
28
excesso wattasa.
excisão ovadha.
exército anakhotto.
exorcizar olaphuleliwa.
explicar olelihera.
explodir ophutuwa.
fábula
feijão
F - f
fábula
ehantise.
faca
mwalo.
fácil
okhweya.
faísca
oveerunya.
falar
olotta.
família emwidhi.
fantasma nsepa.
farinha otthu.
faz favor safatali.
falcão
ephomopo.
fazer
falecer
okhwa.
fazer armadilha ohela nrakho.
falésia
eseresere yotekeleliwa.
fazer as malas otthuka maphuta.
falhar
oviliwa.
fazer barulho onyakula.
faltar
ohikhalavo.
fazer cócegas otikinya.
febre
oteka.
niphweha, kamasi.
29
fechar
fogão
fechar
owala.
feijão
ikhutte.
feio
onanara.
feiticeiro nkwiri.
feitiçaria okwiri.
feitiço
olowa.
felicitar otthapela.
fenda
ntari.
ferida
nikwatta.
ferir
ovulaliha.
ferir-se ovulala.
fermentar weeliha.
ferramenta ikaruma.
flauta
ephivi.
flor
ithutu.
florescência icera.
floresta etakua.
flutuar
ottelemeya.
fofocar waapa.
ferreiro namahana.
ferro
eyuuma.
ferroz
onanariwa.
ferver
okapusa.
festa
esatakha.
festejar ottapa.
feto
ehimila.
fezes
mari.
ficar
ohala.
ficar zangado onanariwa.
fígado
nahapa.
filha
mwana anthiyana.
filho
mwana anlobwana.
fingir
widhinyerera.
fio
lusi.
30
fogão
efukau.
fogo
fumo
fornalha vanosiwa miyapu.
fogo
moro.
fogueira vaikho.
foice
eceko.
folha
ntakuru.
folha de mandioca ntikwa.
fome
etala.
fonte
nattuttu.
fora
vaate.
forte
naikuru.
força
ikuru.
fraco
okweya.
frente
wuikho.
frio
yorirya.
fritar
woosera.
fronteira mikano (territorial).
fruta
mihokoroko.
fugir
ochawa (de abandono).
fumado waaneela.
fumo
mwisi.
formiga iphepedhu.
formiga alada etthuuwi.
31
fundo
garra
fundo
wiisa.
fundo
mpuwa.
funeral osikha.
furar
ottuula.
futebol mphira.
G - g
gabar-se widhona.
galinha do mato ekhaka.
gafanhoto etororope.
gaguejar okukuma.
galo
galinha mualakhu.
32
nthupi.
garganta mmilo.
garra
garra
granizo
niphita.
girafa
nleka.
garrafa niphotoro.
gasto
olala.
gatinhar wapadha.
girassol girasol.
glória
ovuwa.
goiaba
ephera.
goiabeira mphera.
gordo
oneneva.
gordura onuna.
gato
pakha.
gato silvestre maluwa.
gema
gostar
odhiveliwa.
gota
ottonya.
ekirikiri ya noce.
gémeos maphapo, mapasa.
gemer
othukumela.
generoso nethakaraka.
genro
nkamwene.
gergelim nhakwa.
germinar omela.
gigante namaciva.
gotejar ottonyattonya.
33
governar
guia
governar ohoolela.
grande yuulupale.
granizo mararara.
grão
ethaka.
gritar
okuwela.
grunhir okoronowa.
gruta
nkhavarakoni.
guardar opweha.
grávida orupala.
grilo
34
sipo.
guelra
maxawe.
guerra
ekhotto.
guia
ekiya.
habitante
horta
H - h
habitante namakhala.
herdar
ohalana.
habitar okhala.
hérnia
nxipha.
harpa
hesitar oxaka.
tthakare.
hiena
kudhupa.
hipopótamo tthomottho.
hoje
olelo.
haste
nthaiko wa pandera.
homem nlopwana.
haver
okhalavo.
homem branco nkunya.
herança nhakhu.
35
honesto
isca
honesto namwiwananeya.
horta
honrar
hóspede nletto.
ottottopela.
ewoorotha.
I - i
idiota
namalodhowa.
inclinar-se wurama.
idoso
owuuluvala.
incubar opuramela.
ignorante ohinthu.
indiano mhinti.
igual
inhame mooma.
olikana.
iniciar
ophacera.
iniciação wiineliwa.
inimigo namawanana.
inocente ohiira.
inquieto namathamaliwa.
insecto mwacithu.
instrumento ekaruma.
ilha
elika.
imitar
otakiha.
impaciente nwali.
impedimento makhoottiheryho.
impedir okhoottiherya.
implorar ophara muettho.
importante namaroromeliwa.
imposto musokho.
impotente otatheya.
inchar
wipa.
inchaço nalipwe.
incisão iphinkari.
36
insultar oruwana.
insulto muruwano.
inteligente ntthu akili.
interceder oswaamihana.
intestinos marupo.
invejoso nanrima.
ir
orowa.
irmã
nrokoraka.
irmão
nhimaaka.
isca
exawi.
já
lagartixa
J - j
já
naanano.
jovem
nrinki.
janela
ejanela.
juba
nsese na kharamu.
jantar
yooca yoohiyu.
julgar
othoriha.
jarro
nrinki.
juntar
otakaiha.
javali
ophako.
juntar rebanho othukumaniha.
joelho
nikutha.
junto
otthene.
juramento malaphelo.
jogar
otthikha, orara.
jogo
oraara.
jurar
olapha.
justiça
exariya.
justo
naxariya.
L - l
lá
wu.
lábio
iyano.
lado
kampatthi.
ladrão
nawiye, nihowa.
ladrar
wiiwula.
lagarta nanlepeni.
lagarta agama nawulukwe.
lagarta monitor nipalama.
37
lagartixa
lei
lagartixa nakhooto.
lagarto nakokonko.
lago
nttara.
lagoa
ntoputo.
lágrimas maithori.
lamber olata.
lamentar wikhupanyera.
lâmina
emetto.
lanho
nxala.
lanterna emwaleyo.
latrina
esintina (convencional).
lavar
ofula.
lavrar
opatthula.
laranja eraranca.
laranjeira nraranca.
lareira
vaikho.
largo
yowaanuwa.
larva
namunko.
lasca
mapattula.
lata
38
nlatha.
leão
linguagem
leão
karamo.
lei
nlamulo.
leite
mukakha.
lembrar wupuelela.
lenha
ekhuni.
lento
vakhaani vakhaani.
lenço
laso.
leopardo havara.
lepra
maretta.
leve
oveya.
libelinha muitatari.
liderar
ohoolela.
limão
limau.
ler
osoma.
limite duma machamba
munlano.
leste
ohitho.
limo
mirawa.
levantar ovenya.
limoeiro nlimao.
levantar-se ovenya.
limpar
okwedha (casa, quintal);
okhurupa (machamba).
limpo
orera.
levar
okusa.
língua falada nttava.
39
língua na boca
mãe
língua na boca nlumi.
linguagem malottelo.
linha de pesca nhiphi.
liso
wataleya.
lixeira
ndhala.
louva-a-deus mpwexakali.
lixo
ikokhola.
lobolo
mahari.
loja
eloja.
lombriga mixakaxaka.
longe
wottaivayo.
louvar
ovuwiha.
louvor
nttottopelo.
lua
mweri.
luar
niphuru.
lua-cheia mweri.
lua-nova mweri mpheya.
lugar
nipuro.
lula
khiisi.
lume
moro.
lutar
owana.
luto
okweliwa.
luz
warya.
M - m
machado ephadho.
machamba ematta.
macaco khole.
40
machimbombo karera.
madeira
mato
madeira ethabua.
mão
ntata.
madrugada opeherya.
mãe
amma.
magro
namootta.
magro
ecohocoho.
mal
yoohifai.
malandro nlavilavi.
malária ettekusa.
maldição olapheleliwa.
malhar okokhola.
maluco nanepa; nloolo (louco).
mapira meele.
mar
epahari.
marfim niino ne ethepo.
margem nkhomweni.
marido mannaka.
martelo enyutto.
mamar waamwa.
mamba verde namanthapani.
mandar oruma.
mandioca esokwe.
manga emakira.
mangueira mmakira.
máscara maskara.
manguço ntthulu.
mastigar okhura.
manhã ohihiyu.
matar
wiipha.
41
mata-bicho
mil (1000)
mata-bicho yooca yoohihiyu.
matequenha mattekenya.
mato
etakwa.
matope marove.
mau
otakhala.
maçaroca nakuwo.
mercado epasari.
medir
ophima.
mergulhar na água onaaniha.
medo
woova.
mergulhar (descender) opwina,
oruweyu.
meio-dia othana eriyari.
mel
oravo.
melancia niwuryo.
mês
mweeri.
mesa
meesa.
melhorar ovona.
metade wawanya eriyari.
meu
yaka.
mexer comida atapunya.
mexer corpo ottikinya.
mendigar ecimoola.
mexoeira naitti.
mendigo nacimola.
mil (1000) elufu.
mensageiro namarumwa.
menstruação okattuwa.
mentira wootha.
42
milho
milho
mover
nakhuwo.
minhoca mixakoxako.
míope
ohona sana.
moldar wuupa.
molhado yoonaana.
molhar onaaniha.
montanha mwaako.
morcego ephirima.
missanga nkhova.
morder oluma.
misturar otakhaiha.
mormoché ehulu.
môcho edhidhi.
mosca
moela
ekulihi.
ephiliminci.
mosquito epilimithi.
mostrar wonihera.
mover
moer
wiinaina.
osila.
43
moça
nó de madeira
multidão nikuru.
moça
mwamwali.
mundo elapo.
muchém oweese.
mundo dos mortos anankwa.
mudo
murchar onyaala.
ohinlotta.
muitas vezes varavene.
murmurar waapa.
muito
músculo ntika.
yawatta.
muitos dhawatta.
música ndhipo.
mulher nthiyana.
multa
olivihiwa.
N - n
meio
variyari.
nada
khiyaavo etthu.
nadar
orapelela.
nádegas nikhutthu.
não
nkinthuna.
nariz
ephula.
nascente omphattuwa.
nascer do sol okuma ndhuwa.
nascido oyariwa.
negar
okhootta.
negociante namatthumiha.
44
negociar
onde?
negociar wiiwanana.
nós
hiiyo.
neto
nosso
yahu.
ndhulu.
ninguém khiyavo.
notícias dhohimwa.
ninho
ecaaro.
nove (9) tanu na sese.
nó
nlutte.
noventa (90) nloko tanna sese.
nó de madeira nipitho.
nó do dedo nlutte.
noite
ohiyu.
noiva
namattheliwa.
noivo
namathela.
nómada namathamathama.
novo
esya.
nome
ndhina.
nu
epwitipwiti.
nora
mwara amwanaka.
nuca
ekotho.
normalmente vakhani vakhani.
nunca
nkinakalakale.
norte
nuvem
meku.
onkuma ndhuwa.
O - o
o que?
dhaii?
oito (8) thanu na ttharu.
obedecer wiiwelela.
oleiro
namupa oloko.
obstruir ohonona.
óleo
makhura.
obter
ophwanya.
olhar
olipela.
oco
ephawo.
odiar
onyokha.
oeste
oniputuwela ndhuwa.
olho
niittho.
oferecer ovaha.
oferta
nkuttho.
oitenta (80) miloko nithanna
ttharo.
45
ombro
palha
ombro
nikhata.
orelha
naaru.
onda
meepi.
órfão
nankwadhuni.
onde?
vaii?
orgulhoso namaikuserera.
ontem
ndhana.
ornamentar oreeriha.
onze (11) nloko ni modha.
osso
nikhuva.
ou
owu.
ouro
ewooro.
outra vez totottho, okathi.
orar
ovekelela.
ordem
nlamulo.
outro
mukina.
ouvir
wiiwa.
ovelha
epwittipwitthi.
ovo
nooce.
P - p
baixo
vathi.
paciente namavilela.
pá
epoxolo.
pagamento malivelo.
paciência ovilela.
46
pagar
oliva.
pai
parteira
pai
atiithi.
país
elapo.
palavra moolumo.
palha
makutthi.
palhota nsaasa.
palito
nkoko.
palma
mmatatani.
palmeira mopo.
palpar
waapapela.
pálpebra makwikwi.
palpitar otthuttha nrima.
panela
ekhalako.
pangolim ekaya.
pano
nttapwatta.
pântano nttapo.
papaieira mpaphaya.
papas
mahaadha.
papa-formigas oretthe.
papeira makhutumbari.
pão
ephau.
papo
ecohocoho.
para
va.
paralítico namarakala.
parar
wemela.
parecer-se com olattana.
parede esiri.
papaia
paphaya.
parente mmwidhi.
parteira namayariha.
47
partir
pente
partir
opwesa.
passar
ovira.
peixe
ehopa.
pássaro mwaapalame.
peixe-barba nkhopo.
passo
nlaka.
pele de animal exapala.
pata
niphita.
pele de pessoa nrapala, nikhuli.
pato
nipatha.
pêlo de animal mapururu.
patrão
namakhalana.
pêlo de pessoa mairi.
pau-preto mphivi.
pena
paz
nrethele (de
tranquilidade).
pendurar otthomeya.
pé
nnawo.
moori.
pedaço niphito.
pedido evekelo.
pedir
oveka.
pedir emprestado okopha.
pedra
nluku.
pedra de moer nsilo.
pedras da lareira matthuwa.
pegada nnayo.
peidar
odhapa.
peito
etthirima.
48
peneira ethelo.
peneirar oveera.
pénis
elopwana.
pensar wupuwela.
pente
pescador
permitir otthuniha.
perna
mwetto.
perseguir otthimakela.
persuadir onkhupaliha.
pente
esamulo.
perto
vakhiviru.
pepino nsiri.
perturbar onhasa.
pequeno ekaani, oyeva.
perú
perder
mpiru.
orimeliwa.
perdido orimela.
perdiz
eciwa.
pesado olemeliwa.
perdoar olevelela.
pescador namaciya.
perfeito yolikanala.
perguntar okoha.
perigo
yawoopiha.
49
pescar
pescar
piscar
ociya.
pescoço esiko.
peso
elemelo.
pessoa ntthu.
pilar
otthupula.
pimento epimentu.
pinto
mwasaana.
piolho
etthupo.
piorar
otepa.
piri-piri lokho.
pestana ekapikaphi.
pisar
onyakela.
pestanejar okaphila.
piscar
onyemula.
picada
othumpwa.
picar (ferroar) ohoma.
picar (pássaro) ohoma.
pilão
50
erawe.
pitão
pitão
pomar
epoma.
planear wupuwelela.
plano
waataleleya.
planta do pé nnawoni.
planta trepadeira nthaikho
worapelela.
plantar oseya.
pobre
masikini.
poder
owerya.
poderoso nakuru.
poeira
ntthuupi.
poente onputuwela ondhuwa.
poesia
epowesiya.
polegar nthoonyo.
polígamo namwaatteya.
polir
oreriha.
pomar
ematha ya mithaiko.
51
pombo
prego
porque mwaha.
porquê? seeni?
pombo ekhutta.
porta
nkhora.
portão
nkhora muulupale.
pouco
vakhaani.
povo
atthu.
poço
ehime.
praia
ephareya.
prata
eparata.
prato
ewiya, eparathu.
pontapear nkutampe.
ponte
nthato.
pôr
ohela.
precisar otthuna.
prego
pôr do sol ovolowa ndhuwa.
pôr ovos orela.
porco
ekuluwe.
porco-espinho nasinyiko.
52
epereku.
preguiçoso
proteger com feitiçaria
preguiçoso namanyonyiwa.
preparar wapeya yooca.
presente yoovaha.
presságio olanvwa.
preto
oripa.
preço
ehisapo.
primeiro opacera.
primogénito mwana onhudha.
primo(a) mamunnaka, nhimaaka.
prisioneiro namatthukeliwa.
problema nlattu (de conflito).
procurar okoca.
profecia namoona.
profetizar ohela mukuttho.
prender otthukelela.
proibir
okootthiha.
promessa natiri.
prostituta namararusiwa.
proteger waakihera.
53
proteger com feitiçaria
proteger com feitiçaria
olipihera, okhoma.
provar
olawiha.
provérbio ipwanapwaniha.
provocar olika.
pulga
quinze (15)
punho
ntata.
punir
ohukhumu.
pupila
erikiriki.
pus
oru.
puxar
opurula.
eyaadhu.
pulgão das plantas asitthu
ammatta.
pulmão madhadhu.
pulseira ekakhana.
pulso
mmoononi.
Q - q
qual?
evi?
quando? liini?
quantos? mikavii?
quarenta (40) miloko misese.
quarto
ekatthi.
quatro (4) sese.
quebrar wuntaka.
queda de água okwalaleya.
queimadura odha.
queimar odhya.
54
queixar-se wiidhinlela
(lamentar).
queixo ereru.
quem?
tanii?
quente yoviha.
querer
otthuna.
quiabo nantthatto.
quinhentos (500) emiya thanu.
quintal nikokoro.
quinze (15) nloko na thanu.
rã
rastejar
R - r
rã
naphulu.
rachar
ophaca.
raiz
ntatthari.
ralar
orara.
ramo
erantti.
ranho
kamasi.
rapaz
mmiravo.
rápido
waakuva.
rasgar
opera.
raspar
owaka.
rastejar ohereneya.
55
ratazana
riacho
relatório dhoowaatikiwa.
remar
ovura.
remédio nrette.
remo
ekaafi.
reparar coisa wootokola.
ratazana ethece.
reparar com os olhos olipela.
rato
repetir
nikhule.
otthikela.
realmente ekekhai.
repolho erepolyu.
reanimar-se ohihimuwa.
reputação odhuweliwasa.
rebanho ipuri (de gado caprino).
resolver ophuka.
rebento ophuwa.
respeitar osuluheya.
rebolar ophirikeya.
respirar omumula.
receber waakhela.
responder waakhula.
recomeçar otthikelela.
restos de comida nvithe.
reconciliar wiwanana.
reumatismo mwankokho.
recto
reunir
wookowa.
otthukumana.
recuperar ovona.
reverso witthela.
rede
revolver ohokolosera.
ntthavi.
riacho
rede de pesca ntthavi.
redondo ovilikeya.
relâmpago etari.
56
nrathi.
rico
ruminar
rico
namakhalana, nanhakhu.
rim
edhekedheke.
roer
okwena.
rolar
ovilikutthuwa.
roncar
okhoronowa.
rosnar
otturuma.
roubar
wiiya.
roupa
ikuwo.
ruga
acihi.
rugir
otturuma.
rinoceronte ncoco.
rio
nrathi.
rir
ottheya.
rochedo nluku.
rodear
orukurerya.
rodilha ekhara.
rugoso mannyaari.
ruminar osuwa.
57
sabedoria
sapo
S - s
sabedoria madhuelelo.
saber
odhuwela.
sábio
ndhuweli.
sabor
odhiva.
sachar
olimela.
saciar
ovona.
salpicar weela.
saltar
saco
otupha.
sandália exinelu.
esaakhu.
saco de plástico nrupa.
sacrifício nkuttho.
sacudir otattha.
sangrar okuma ephome.
sangue ephome.
sanguessuga ntuthu.
sair
santo
orera nrima.
okhuma.
sal
sapato
esapatu.
maakha.
sala
sapo
nuume.
vansana.
saliva
maara.
58
sarampo
sentir
selva
etakwa.
semana esumana.
semear waala.
semelhante olattana.
sémem nakoma.
sarampo nancile.
semente epyo.
saudavel nkumi.
se
wi.
sempre otumerera, wakhuta
wakathi.
seca
elimwe.
senil
seco
wuuma.
sede
ntthona.
seguir
otthara.
ohiiwerawera.
segunda esposa namwattewaka.
segundo anaaili.
segurar opharela.
seio
nipele.
seis (6) thanu na modha.
seiva
ekenyehi.
sentar-se okilaathi.
59
sentir
sentir
solo
wiimurya.
sentir calor oviheriwa.
separar ovalaanya.
sessenta (60) miloko mithanna
sese.
seta
nivaka.
sete (7) thanu na pili.
setenta (70) miloko mithanna
pili.
significado otaphulela.
silencioso omaala.
sim
ayo.
sobrancelha esiyo.
sobre
vadhulu wa.
sobrinho(a) ndhulaka.
sepultura ekhapuri.
ser
okhala.
socorrer wakiha.
ohana.
sofrer
ekoi.
serrote eserra.
sogra
apwiyamwane.
servir
sogro
anweya.
serrar
60
orumela.
sol
sol
suor
ndhuwa.
suave
nkaphwani.
subir
owela.
soldado natoropa.
solo
etthaya.
soltar
otaphula.
soluçar otekhuma.
som
ndhu.
sombra muuruthi.
somente paahi.
sonhar oloha.
sopa
madhi a nhudhi.
soprar
wundhela.
sorrir
ottheya.
sovaco nkaphwani.
sozinho mekhaya.
subtrair ovukula.
suficiente otoxa.
sufocar ohimumula.
suar
sujo
oripeliwa.
sul
okuusini.
sumo
esumu.
suor
oviheriwa.
oviheriwa.
61
surdo
tecer
sussurrar waapa.
ter sono ikhove.
surdo
ohiiwa.
surpreender opwanyera.
suspirar ophumudha.
T - t
tabaco
soone.
tamarinho kolokope.
tabú
mwiikho.
também nitho.
tampa
ekhunelo.
tampão ekhunelo.
tanga
nkotta.
tangerina etangerina.
tangerineira ntarangerina.
tapar
okhuneela.
tarde
othana.
tábua
ethabwa.
talvez
tartaruga ekaha.
talili.
tatuagem ehuku.
tamanho nthito.
tamareira nttaiko wa itthentte.
62
tecelão - a pessoa namatthava.
tecelão - o pássaro nikethe.
tecer
tecer
tomar banho
teta
nipele.
teu
yanyu.
tia
amatthi.
teia de aranha ranttasi.
tigela
ekakasi.
teimoso namakhanyerera.
tijolo
itixolo.
tempestade etarupa.
tímido
namidhovelela.
tempo
tinha
xilape.
tempo chuvoso okathi wa epula.
tinta
etinta.
tempo de colheita ohatta.
tio
ahaalu.
tempo frio ewora worirya.
tirar
okhumiha.
tempo seco elimwe.
toca
nikhuku.
tempos passados ekhalai.
tocar
woopa.
tendão eteku.
tôco
esa.
tentar
wehererya.
todo
yotheene.
ter
okhalana.
todos
atheene.
otthava.
tecido
emaphana.
tecto
makhuluwo, nthari.
okathi.
ter cuidado woovelela.
ter pena othunku.
ter relações sexuais orupihana.
terceiro anaararu.
terminar omaliha.
terra
etthaya.
tesoura etisora.
testa
eyuuxi.
63
tomar banho
tristeza
trabalho nteko.
tradição mettelelo.
traidor nolampu (espião).
transplantar ophola.
tomar banho orapa.
trançar otthava.
tranças ntthava.
tomate etimathi.
topo
vadhulu.
toranja etoranja.
toranjeira nturanja.
torcer
trapo
nnyanya.
trazer
oriiha.
tremer
othukumala.
três (3) tthaaru.
treze (13) nloko nathaaro.
tribo
nloko.
trilho
manawo.
okorokonyola.
tornozelo ekokwino.
torrar
waarika.
torto
okhoromana.
tossir
okothomola.
toupeira nahuwo.
toutinegra nvorokolo.
64
trinta (30)
urinar
trinta (30) miloko miraru.
trovão
etari.
tristeza orimpwa.
tu
we.
triturar otaphwela.
tubarão namukumi.
trocar
waakakanya.
tubérculo minani.
troco
waakakhanya.
tuberculose okothomola.
triste
oripiwa nrima.
tromba nnupi.
tudo
dhotheene.
tronco
tumor
ettithimerya.
túnica
malaya.
tutano
ottoporotto.
nrittha.
tropeçar okakatuwa.
U - u
úlcera
epedha, nikwatta
nihinvola.
umbigo ntekhu.
último
unha
nikhope.
omaliha.
untar
okarakasela.
urina
mihodho.
urinar
okhocela.
ultrapassar wahiya.
um (1)
emodha.
uma vez vamodha.
65
ter vertigens
veneração
V - v
ter vertigens makhura.
vedar
vagina
vedação otekelela.
nanko.
vaguear wethakasa.
vala
nraattho.
vale
nratthi.
otekelela.
veia
ntika.
vela
eveela.
velho
wuuluvala.
velocidade wivuula.
vencer
varrer
owerya.
ovela.
vassoura nvelo.
vender otumiha.
vazio
veneno da caça eveneno.
66
ohikhalavo etthu.
veneno da feitiçaria
veneno da feitiçaria nrette
wawipha.
veneno de cobra wamwe.
veneração ottittimiha.
vizinho
vergonha owula muru, ehaaya.
verme
minku.
vermelho yoseerya.
vespa
miiwi.
vestir-se wiiwariha.
viagem nkwaha.
viajante nankwaha.
viajar
weetta nkwaha.
vida
okumi.
viga
mphalo.
vingar-se wittottoma.
vinte e dois (22) miloko mili na
pili.
ventilar woopa etheku.
vinte e um (21) miloko mili na
modha.
vinte (20) miloko mili.
violar
ontuphela.
vir
orwa.
virar
orukunuwa.
virar-se wipittuwa.
virgem mwamwali.
visão
wonasasa.
viscoso onyoma.
vento
viúva
nankwele.
ettheku.
ventre
viúvo
nankwele.
niphu.
ver
vivo
ekumi (saudavel).
woona.
verdade exariya.
verde
ekithi.
verde
yamathapa.
67
vizinho
zumbir
voar
ovava.
você
nyuwo.
vocês
nyuwodha.
voltar
otthika.
vomitar orapheya.
vizinho namwattamanana.
evili.
vosso
yawinyu.
voz
ndhu.
X - x
xará
somo.
xima
esima.
Z - z
zebra
ekikiri.
zumbir oruma.
zagaia
68
nivaka.
Árvore Genealógica
dos termos familiares
Δ - membro da família masculino
Ο - membro da família feminina
▲- ‘eu’
= casamento
| filhos
69
zumbir
70
zumbir
Lista Alfabética
de
Palavras
Emarevoni – Português
71
zumbir
72
zumbir
A - a
a
de.
anankwa mundo dos mortos.
abakathi abacate.
anharoye antepassado.
acihi
ruga.
anlamu cunhado.
ahaalu
tio.
anuulupale adulto.
akhopela estrangeiro.
anweya sogro.
akina
alguns; alguém.
apatthula cultivar.
ala
este(a).
apipi
ale
ele(a).
apwapu avó.
avô.
ale dha eles.
apwiyamwane sogra.
aledha
asaana correcto.
aqueles.
alukamasa argamassa.
atapunya mexer comida.
alyu
atha
alho.
ata.
amatthi tia.
atheene todos.
amma
atiithi
pai.
amuluku deus.
atthu
povo.
anaaili
awo
esse(a).
ayo
sim.
mãe.
segundo.
anaararu terceiro.
anakhotto exército.
C - c
cakare
esquilo.
73
dha
ekatha
D - d
dha
assim.
dhohimwa notícias.
dhaii?
o que?; como?
dhoowaatikiwa relatório.
dhawatta muitos.
dhotheene tudo.
E - e
eberincela beringela.
ehipa
enxada.
ebuloko bloco.
ehirisi
amuleto.
ecaaro
ehisapo preço.
ninho.
ececeri crista.
ehopa
peixe.
eceko
ehuku
tatuagem.
ecilecile epilepsia.
ehulu
mormoché.
ecimoola mendigar.
ejanela janela.
eciwa
ekaafi
foice.
perdiz.
remo.
ecohocoho bossa; papo; magro.
ekaalasa calças.
edhekedheke rim.
ekaani
edhidhi coruja; môcho.
ekaaxa caixa.
edhipo canção.
ekadhu cajú.
efukau fogão.
ekafe
café.
ehaaya vergonha.
ekaha
tartaruga.
ehako
ekahi
cabaça.
adivinho.
pequeno.
ehantise fábula.
ekakasi tigela.
ehili
capoeira.
ekakhana pulseira.
ehime
poço.
ekakuno cotovelo.
ehimila feto.
ekalawa barco.
ehinatthi antes.
ekamisa camisa.
74
ekapikaphi pestana.
ekikiri
ekaruma instrumento.
ekirinkiri campainha.
ekatana catana.
ekithi
verde (fruta).
ekatha
ekiya
guia.
dedo.
zebra.
ekattha copo.
ekobere cobre.
ekatthi quarto.
ekoi
ekaya
ekokwino tornozelo.
pangolim.
sofrer.
ekekhai realmente.
ekole
côco.
ekenyehi seiva.
ekoma
dança; batuque.
ekhaka galinha do mato.
ekonya crocodilo.
ekhala
ekopo
cacete.
ekhalai tempos passados.
ekore
cor.
ekhalako panela.
ekoroso castanha de cajú.
ekhapuri sepultura.
ekotho nuca.
ekhara rodilha.
ekuku
caroço.
ekhavalo cavalo.
ekulihi
mosca.
ekherela enguia.
ekuluwe porco.
ekhinampo cal.
ekumi
ekhootwa espádua.
ekusinya cozinha.
ekhope concha.
ekuwo
ekhoropa caracol.
ekuyeri colher.
ekhotto guerra.
ekweeli certo.
ekhove cara.
elapo
país; mundo.
ekhovi
elema
armadilha de peixe.
caranguejo.
couve.
vivo; saudavel.
capulana.
ekhukulo cadeira; banco.
elemelo peso.
ekhunelo tampão; tampa.
elika
ekhuni lenha.
elimwe seca; tempo seco.
ekhutta pombo.
eloja
ilha.
loja.
75
elopwana
eraranca
elopwana pénis.
epeecu beijar.
elufu
epeelosa bolso.
mil (1000).
emakira manga.
epereku prego.
emaphana tecido.
epetthe anel.
ematta machamba.
ephace cesto.
emetto lâmina.
ephadho machado.
emiya thanu quinhentos (500).
ephareya praia.
emodha um (1).
ephau
emombe boi.
ephawo oco.
empa
ephera goiaba.
casa.
pão.
emwaleyo lanterna.
ephiliminci moela.
emwidhi família.
ephirima morcego.
emya
cem (100).
ephiro
enama
careca; carne.
ephittelo bainha.
caminho.
enanahi ananás.
ephivi
enari
ephome sangue.
.
flauta.
enena
bexiga.
ephomopo falcão.
enika
banana.
ephula nariz.
enowa
cobra.
epilimithi mosquito.
enuwi
abelha.
epimentu pimento.
enyutto martelo.
epiphi
epaalti
epoma pitão.
balde.
escuridão; escuro.
epahari mar.
epooma cidade.
epapa
epottha escravo.
colmeia.
eparata prata.
epowesiya poesia.
eparathu prato.
epoxolo pá.
epasari mercado.
epula
epedha úlcera.
epwitipwiti nu.
76
chuva.
epwittipwitthi ovelha.
esiyo
epyo
semente.
eskatta escada.
erantti
ramo.
eskopulo escopro.
sobrancelha.
eraranca laranja.
eskova escova.
erawe
esokwe mandioca.
pilão.
erepolyu repolho.
esumana semana.
ereru
queixo.
esumu
sumo.
eretta
doença.
esya
novo.
erikiriki pupila.
etakua
floresta.
eriyari
etakwa selva; mato.
entre.
erukulo barriga.
etala
erukulu abdómen.
etangerina tangerina.
eruthu
corpo.
etara
coxa.
esa
tôco.
etari
trovão; relâmpago.
fome.
esaakhu saco.
etarupa tempestade.
esamulo pente.
etekho cordão umbilical.
esapatu sapato.
eteku
esatakha f
banquete.
nia;
esebola cebola.
esenora cenoura.
esepe
armadilha de peixe de
cesto.
eserra
serrote.
esiko
pescoço.
esima
xima.
esinkano agulha.
esintina latrina convencional.
esiri
parede.
tendão.
ethabua madeira.
ethabwa tábua.
ethaka
grão.
ethatta antílope.
ethece
ratazana.
ethelo
peneira.
ethepo elefante.
ethu
coisa.
ethuku borbulha.
ethupula arrotar.
ethuru
cume.
77
etimathi
hooti
etimathi tomate.
eviinyu bebida alcoólica.
etinta
evili
tinta.
bora.
etisora tesoura.
evi?
etoranja toranja.
ewiriphi eclipse.
etororope gafanhoto.
ewiya
ettekusa malária.
ewooro ouro.
etthapo cacimba.
ewoorotha horta.
etthaya terra; solo.
exa
ettheku ar; vento.
exaapa chapa.
etthetteri estrela.
exapala pele de animal.
etthirima peito.
exapheu chapéu.
etthu
exariya verdade; justiça.
algo.
qual?
prato.
chá.
etthupo piolho.
exawi
etthuuwi formiga alada.
exinelu sandália.
ettithimerya tumor.
exovoro casa de banho.
ettuli
costas.
eyaadhu pulga.
ettura
cinza.
eyano
eveela
vela.
eyuuma ferro.
isca.
boca.
evekelo pedido.
eyuunu cintura; anca.
eveneno veneno da caça.
eyuuxi
testa.
G - g
girasol girassol.
H - h
havara
leopardo.
hiiyo
nós.
78
hooti
com licença.
I - i
icera
florescência.
iphinkari incisão.
ikakha
escarro.
ipuri
cabrito.
ikaruma ferramenta.
ipwanapwaniha provérbio.
ikhove
ipwettupwettu antena.
sono.
ikhutte feijão.
ireru
barba.
ikokhola lixo.
ithale
conto.
ikopolo amêijoa.
ithere
caniço.
ikuru
força.
ithutu
flor.
ikuwo
roupa.
itixolo
tijolo.
imiya pili duzentos (200).
itthu
bens.
iphepedhu formiga.
iyano
lábio.
K - k
kamasi ranho; febre; constipação.
kaxolima aguardente.
kampatthi lado.
khiisi
kapanka cerveja tradicional de
milho.
khiyavo ninguém.
kaphitthi arma de fogo.
karaka
batata doce; batata.
khole
macaco.
khula
cada.
kolokope tamarinho.
karamo leão.
karera
lula.
kudhupa hiena.
machimbombo.
L - l
laso
lenço.
lokho
piri-piri.
liini?
quando?
lusi
fio.
limau
limão.
79
maadhi
marupo
M - m
maadhi água.
makwikwi pálpebra.
maakha sal.
malaleyo
maapanuwa barbatana.
malaphelo juramento.
maara
malasi
saliva.
.
capim.
madhadhu pulmão.
malaya túnica; cajado.
madhuelelo sabedoria.
malivelo pagamento.
madhuwelo conhecimento.
malottelo linguagem.
mahaadha papas.
malua
mahari lobolo.
maluko brita.
mahavo cêra.
maluwa gato silvestre.
mairi
mamunnaka primo(a).
pêlo de pessoa.
civeta.
maithori lágrimas.
mamwalapwa cachorro.
makacamiho dificuldade.
manawo trilho.
makakara chuvisco.
mannaka marido.
makala carvão.
mannyaari rugoso.
makalelo costume.
manthe cunhada.
makanyerero dever.
manyakela dente molar.
makharuka casca de ovo.
mapararu costela.
makhodhi concha do mar.
mapasa gémeos.
makholo descendente.
mapattula lasca.
makhoottiheryho impedimento.
maphapo gémeos.
makhuluwo tecto.
mapheru espuma.
makhura vertigens; óleo.
mapururu pêlo de animal.
makhutumbari papeira.
marapo abóbora.
makhuva esqueleto.
mararara granizo.
makutthi palha.
mareliho benção.
80
maretta lepra.
mari
fezes.
marove matope.
marupo intestinos.
masikini pobre.
maskara máscara.
miloko mili na pili vinte e dois
(22).
miloko miraru trinta (30).
miloko misese quarenta (40).
miloko mithanna pili setenta
(70).
matholo brinco.
miloko mithanna sese sessenta
(60).
matopoto charco.
miloko mithanu cinquenta (50).
mattekenya matequenha.
miloko nithanna ttharo oitenta
(80).
matthuwa pedras da lareira.
mavalaka escama.
mavatha albufeira.
maxawe guelra.
meele
mapira.
meelo
amanhã.
meepi
onda.
meesa
mesa.
mekhaya sozinho.
meku
nuvem.
mettelelo tradição.
mhinti
indiano.
mihodho urina.
mihokoroko fruta.
miiwi
vespa.
mikano fronteira territorial.
mikavii? quantos?
minani tubérculo.
minku
verme.
mirawa limo.
mitaphulela argumento.
mithaka areia.
miwanano compromisso.
mixakaxaka lombriga.
mixakoxako minhoca.
miyo
eu.
miyo va eu mesmo.
mmakira mangueira.
mmatatani palma.
mmilo
garganta.
mmiravo rapaz.
mmoononi pulso.
mmwidhi parente.
miloko mili vinte (20).
mokolo centopeia.
miloko mili na modha vinte e
um (21).
mooma inhame.
moolumo palavra.
81
moono
mweri
moono braço.
Muluku Deus.
moori
pena.
munepa espírito.
mopo
palmeira.
munlano limite duma machamba.
moro
fogo; lume.
munyepu ervas daninhas.
mowa
cacho.
mura
arco.
mpakha até.
muru
cabeça.
mpanttha wa ao lado de.
muruwano insulto.
mpaphaya papaieira.
musokho imposto.
mphalo viga.
muthere alma.
mphera goiabeira.
muulumo discurso.
mphidha avestruz.
muupa escudo.
mphira futebol.
muuruthi sombra.
mphivi pau-preto.
mwaakha ano.
mpipili canela da perna.
mwaako montanha.
mpiru
mwaapalame pássaro.
perú.
mpuwa fundo.
mwaayini de propósito.
mpuwa wa dentro de.
mwacithu insecto.
mpwexakali louva-a-deus.
mwaha porque.
mualakhu galinha.
mwakanihere complete.
muannama animal.
mwalapwa cão.
muatya canoa; barco.
mwalo
muitatari libelinha.
mwamwali moça; virgem.
muitwana escravo.
mwana filho(a).
mukadhu cajueiro.
mwana bebé.
mukakha leite.
mwanene dono.
mukerekere borda.
mwankokho reumatismo.
mukina outro.
mwapalame ave.
mulambi cachimbo.
mwaraka esposa.
82
faca.
mwasaana pinto.
mwiikho tabú.
mweeri mês.
mwiila
mweetti amante.
mwiiwa espinho.
mweri
mwiri
árvore.
mwisi
fumo.
lua; lua-cheia.
mwetto perna.
cauda.
N - n
na
com.
namafuraheliwa engraçado.
naanano já.
namahana ferreiro.
naaru
namahiyara estéril.
orelha.
nacimola mendigo.
namaikuserera orgulhoso.
nahapa fígado.
namakhala habitante.
nahuwo toupeira.
namakhalana patrão; rico.
naikuru forte.
namakhanyerera teimoso.
naitti
namalima agricultor.
mexoeira.
nakhooto lagartixa.
namalodhowa idiota; covarde.
nakhuku corvo.
namansepani anão.
nakhuwo milho.
namanthapani mamba verde.
nakokonko lagarto.
namanyonyiwa preguiçoso.
nakoma sémem.
namaphuca estúpido.
nakomwe corcunda.
namarakala coxo; paralítico;
deficiente.
nakuru poderoso.
nakuwo maçaroca.
nalipwe inchaço.
nalipwi abcesso.
namaciva gigante.
namaciya pescador.
namararusiwa prostituta.
namarere escorpião.
namarokolo coelho.
namaroromeliwa importante.
namarumwa mensageiro.
namasaya caçador.
83
namathamaliwa
ndhu
namathamaliwa inquieto.
nanhapaliwa bêbedo.
namathamathama nómada.
nanko
namathela noivo.
nankwa cadáver.
namatthava tecelão (pássaro).
nankwadhuni órfão.
namattheka culpado.
nankwaha viajante.
namattheliwa noiva.
nankwele viúva; viúvo.
namatthukeliwa prisioneiro.
nanlelo ainda.
namatthumiha negociante.
nanlepeni lagarta.
namavilela paciente.
nanrima egoista; invejoso.
namawanana inimigo.
nanrocoko curioso.
namayariha parteira.
nantthatto quiabo.
namidhovelela tímido.
naphipi cegonha.
namoona profecia.
naphulu rã.
namootta magro.
nasinyiko porco-espinho.
namukumi tubarão.
natahu barriga da perna.
namunko larva.
natiri
namwaatteya polígamo.
natoropa soldado.
namwattamanana vizinho.
nattuttu fonte.
namwattewaka segunda esposa.
nattuva amendoim.
namwettelela espião.
navenya depois.
namwiwa espinheiro.
nawamwe bílis.
namwiwananeya honesto.
nawiye ladrão.
nanano agora.
nawulukwe lagarta agama.
nancici abcesso.
naxariya justo.
nancile sarampo.
ncamo
amarelo.
nancolo anzol.
ncoco
rinoceronte.
nanepa maluco.
ncuko
buraco.
nanhakhu rico.
ndhala lixeira.
84
vagina.
promessa.
ndhana ontem.
nikakatau camaleão.
ndhina nome.
nikatapha crânio.
ndhipo música; canto.
nikethe tecelão (pessoa).
ndhu
nikharakasa casco.
voz; som.
ndhulaka sobrinho(a).
nikharuka carapaça.
ndhulu neto.
nikhata ombro.
ndhuri
nikholo curral.
antes-de-ontem.
ndhuwa sol.
nikhompe candeeiro.
ndhuweli sábio.
nikhope unha.
nethakaraka generoso.
nikhru
nhakhu herança.
nikhuku toca.
nhakwa gergelim.
nikhule rato.
nhali
nikhuli pele de pessoa.
cana-doce.
bando de pássaros.
nhatha ateira.
nikhutthu nádegas.
nhimaaka irmão; primo(a).
nikhuva osso.
nhiphi
nikokoro quintal.
linha de pesca.
nhudhi caldo; caril.
nikukhu arbusto.
nhupi
nikula
casca.
nikuru
multidão.
ni
.
e.
nihalapa cicatriz.
nikurutho borboleta.
nihiko
nikutha joelho.
dia.
nihimo clã.
nikwatta ferida.
nihowa ladrão.
nipalama lagarta monitor.
nihuuwa casulo.
nipantta alpendre.
niihi
cabelo.
nipatha pato.
niino
dente.
nipele
seio; teta.
niintulu barata.
nipetta corneta.
niittho
niphero bolha.
olho.
85
niphita
nloko ni tanna pili
niphita pata; garra.
nkinakalakale nunca.
niphito pedaço.
nkinthuna não.
niphotoro garrafa.
nkoko
palito.
niphu
nkole
coqueiro.
nkotta
tanga.
nkufu
colar.
abdómen; estômago;
ventre.
niphuru luar.
niphuta embrulho.
niphwanya dores do parto.
niphweha febre.
nipitho nó de madeira.
nipupha asa.
nkulukhana curandeiro.
nkumi
saudavel.
nkunya homem branco.
nkutampe pontapear.
nkuttho sacrifício; oferta.
nipuro
lugar.
nitho
nkwaha viagem.
também.
nivaka
nkwiri
seta; zagaia.
nlaathuma esbofetear.
niwowo crosta.
niwuryo melancia.
niwuthulo corrente.
nkahi
camarão.
nkakanyama arco-íris.
nkamwene genro.
nkaphwani sovaco; suave.
nkhalihero ajuda.
nkhavarakoni gruta.
nkhoi
corda.
nkhomweni margem.
nkhopo peixe-barba.
nkhora porta.
nkhova missanga.
nkhulupale chefe.
86
nlaka
feiticeiro.
passo.
nlamulo ordem; lei.
nlapa
embondeiro.
nlatha
lata.
nlattu
problema; conflicto.
nlavilavi corrupto; malandro.
nleka
girafa.
nletto
hóspede.
nlimao limoeiro.
nlitthi
cova.
nloko
tribo; dez (10).
nloko na pili doze (12).
nloko na sese catorze (14).
nloko na thanu quinze (15).
nloko nathaaro treze (13).
nrakho armadilha.
nloko ni modha onze (11).
nrapala pele de pessoa.
nloko ni tanna namodha
dezasseis (16).
nraranca laranjeira.
nloko ni tanna pili dezassete
(17).
nloko ni tanna sese dezanove
(19).
nrathi
riacho; rio.
nratthi
vale.
nrepe
abacateiro.
nrepo
abutre.
nloko ni tanna tharo dezoito
(18).
nrethele paz; tranquilidade.
nloko tanna sese noventa (90).
nrette
remédio.
nrima
coração.
nrinki
jovem; jarro.
nloolo
maluco (louco).
nlopwana homem.
nluku
nrithi
carga.
rochedo; pedra.
nlumi
nrittha
tronco.
língua na boca.
nlutte
nrokoraka irmã.
nó do dedo; nó.
nrotto
depois-de-amanhã.
nrupa
saco de plástico.
nnahina criança.
nnawo
pé.
nnawoni planta do pé.
nnayo
pegada.
nneneva espesso.
nsaasa palhota.
nsepa
fantasma.
nsilo
pedra de moer.
nsiri
pepino.
nnika
bananeira.
nnupi
nsittha calcanhar.
tromba; bico.
nsurukhu dinheiro.
nnyaka chifre.
nnyanya trapo.
nolampu traidor; espião.
nooce
ovo.
npatthetthe enxame.
nphinomino aguilhão.
nraattho vala.
ntakuru folha.
ntarangerina tangerineira.
ntari
fenda.
ntata
mão; punho.
ntatthari raiz.
ntekhu umbigo.
87
nteko
odhuelana
nteko
trabalho; emprego.
ntthulu manguço.
nthala
bambú.
ntthuupi poeira.
nthana coluna vertebral.
nttottopelo louvor.
nthari
tecto; celeiro.
nturanja toranjeira.
nthato
ponte.
nturi
assobio; apitar.
nthito
tamanho.
ntuthu
sanguessuga.
nthiyana mulher.
nuume sapo.
nthoonyo polegar.
nvelo
vassoura.
nthupi
galo.
nvini
cabo.
ntika
músculo; veia.
nvithe
restos de comida.
ntikwa
folha de mandioca.
nvorokolo toutinegra.
ntoputo lagoa.
nvuka
arroz.
nttaikho estaca.
nvuttu
ânus.
nttapo
nwali
cruél; impaciente.
pântano.
nttapwatta pano.
nwanani adversário.
nttara
lago.
nwaxulo açoitar.
nttava
língua falada.
nwiici
chacal.
nttethe aldeia.
nxala
lanho.
ntthatto esteira.
nxaxa
acampamento.
ntthava tranças.
nxipha hérnia.
ntthavi rede; rede de pesca.
nxirika amigo.
ntthona sede.
nyuwo
ntthu
nyuwodha vocês.
pessoa.
você.
O - o
oca
comer.
odhala
cheio; cheia.
ochawa fugir; abandonar.
odhama afundar.
ociya
pescar.
odhapa peidar.
odha
queimadura.
odhariha encher.
88
odhiva
sabor; doce.
ohimumula sufocar.
odhiveliha agradar.
ohinlotta mudo.
odhiveliwa gostar.
ohinthu ignorante.
odhuelana conhecer.
ohitho
leste.
odhukumana bolor.
ohiya
deixar.
odhul
ohiyerera desistir.
ar.
odhuna coçar.
ohiyererya abandonar.
odhuwela saber.
ohiyu
odhuweliwa conhecido.
ohokolosera revolver.
odhuweliwasa reputação.
ohoma apunhalar; picar.
odhya
ohona
queimar.
noite.
cego.
odlhulu céu.
ohonona obstruir; estragar.
ofula
ohoola adiantar.
lavar.
ofurahi alegre.
ohoolela governar; liderar.
ohala
ohudha aprender.
ficar.
ohalana herdar.
ohuhumuwa acordar.
ohana
ohukhumu punir.
serrar.
ohapuwa desvio; desviar.
ohukumwa castigo.
ohasa
espezinhar.
ohula
ohatta
colheita.
ohuula castrar.
ohela
enfiar; pôr.
ohuwa
abrir.
criar; domesticar.
ohereneya rastejar.
okakattha despedaçar.
ohihimuwa reanimar-se.
okakatuwa tropeçar.
ohihiyu manhã.
okaphila pestanejar.
ohiira
inocente.
okapusa ferver.
ohiiwa
surdo.
okarakasela untar.
ohiiwerawera senil.
okarimela brilhar.
ohikhalavo faltar.
okathi
estação; tempo; outra vez.
89
okattuva
olaleya
okattuva coxear.
okoca
procurar; arranjar.
okattuwa menstruação.
okoha
perguntar.
okawana dividir.
okokhola malhar; debulhar.
okhala
okokhora ajoelhar-se.
habitar; estar; ser.
okhalana ter.
okootthiha proibir.
okhalavo haver.
okopha pedir emprestado; dívida.
okhapa
okorokonyola torcer; estrangular.
.
okhocela urinar.
okoronowa grunhir.
okhoma proteger com feitiçaria.
okothomola tossir; tuberculose.
okhootta negar.
okukhula apascentar.
okhoottiherya impedir.
okukuma gaguejar.
okhoromana torto; curva.
okumanana encontrar-se com.
okhoronowa roncar.
okumi
okhuma sair.
okupali acreditar.
okhumiha tirar.
okurumula destruir.
okhuna dobrar.
okurumuwa aborto espontâneo.
okhuneela tapar.
okurunusa abrandar.
okhupalela concordar.
okurusa descarregar.
okhupalelana acordo.
okusa
okhura mastigar.
okuusini sul.
okhurunya esfregar.
okuwela gritar.
okhurupa limpar (machamba).
okwalaleya queda de água.
okhuruwa descer.
okwedha limpar (casa, quintal).
okhuveha encurtar.
okweliwa luto.
okhuveya curto; baixo.
okwena roer.
okhwa
okweya fraco.
falecer.
vida.
levar.
okhweya barato; fácil.
okwiri
feitiçaria.
okilaathi sentar-se.
olaiha
despedir-se.
90
olaka
aconselhar.
olipelela esperar um tempo.
olakela decidir.
olipihera proteger com feitiçaria.
olala
oliva
gasto.
pagar.
olaleya convidar; anunciar.
olivihiwa multa.
olanvwa presságio.
oliyala
esquecer.
olapha
jurar.
oloha
sonhar.
olaphelela amaldiçoar.
oloko
barro.
olapheleliwa maldição.
olokwela atrasar; demorar.
olaphuleliwa exorcizar.
olotta
falar; denunciar.
olapuwa atravessar.
olowa
enfeitiçar; feitiço.
olata
oluma
morder.
lamber.
olattana semelhante; parecer-se
com.
olawiha provar.
omaala silencioso.
omaaliha abrandar.
omahye cemitério.
ole
aquele.
olela
omala
dizer; educar.
omaleliwasa arruinar.
olelemeya balançar.
olelihera explicar.
olelo
hoje.
olemeliwa pesado.
olevelela perdoar.
oliipiha apertar.
olika
provocar.
olikana igual.
acabar.
omaliha último; terminar.
omana dar pancada; bater.
omeettha cortar cabelo.
omela
germinar.
omina
assoar-se.
ominyala corajoso.
omirya engolir.
ommaaliha acalmar.
olili
cama.
olima
omora
capinar.
omorosa deixar cair.
olimela sachar.
olipa
caro; duro.
olipela
reparar; olhar.
aterrar; cair.
omphattuwa nascente.
omuciha alimentar.
91
omumula
opwina
omumula respirar; descansar.
opattiha acender.
omwalana divorciar-se.
opeherya madrugada.
omwarya espalhar; dispersar.
opepedha acariciar.
onaaniha mergulhar na água;
molhar.
opephera copular.
onanara feio.
onanariwa ficar zangado; ferroz.
oneena comichão.
oneneva gordo.
opera
esfolar; rasgar.
ophaca rachar.
ophacera iniciar.
ophako javali.
onhasa perturbar.
ophara apanhar em armadilha;
agarrar.
onkhupaliha persuadir.
opharela segurar.
onlema acarinhar.
opheta amar.
ontthu
ophima medir.
bondoso.
ontuphela violar.
ophirikeya rebolar.
onuna
gordura.
ophiya
onya
defecar.
ophola transplantar.
chegar.
onyaala murchar.
ophoota chupar.
onyakela pisar.
ophuka resolver.
onyakula fazer barulho.
ophumudha suspirar; espirrar.
onyanyala abandonar.
ophutuwa explodir.
onyemula piscar.
ophuwa rebento.
onyokha odiar.
ophwanya obter.
onyoma cola; viscoso.
opuramela incubar; chocar.
onyoonya aborrecer.
opurula puxar; arrastar; empurrar.
oohiwananeya confuso.
oputaputera embrulhar.
opacera começar; primeiro.
opwanya encontrar.
opatikha abraçar.
opwanyera surpreender.
opattha esculpir.
opweha armazenar; guardar;
conservar.
opatthula lavrar.
92
opwesa partir.
orukunuwa virar.
opwesana chocar com.
orukurerya rodear.
opwina mergulhar (descender);
afogar-se.
oruma
mandar; zumbir.
orumela servir.
oraara
brincar; jogo.
orapa
orumiha enviar alguém.
tomar banho.
orupa
orapelela nadar.
orapheya vomitar.
orara
jogar; ralar.
oraruwa
.
dormir.
orupala grávida.
orupihana ter relações sexuais.
oruwa
amassar.
oruwana insultar.
oravo
mel.
oreera
oruweyu mergulhar (descender).
bonito.
orwa
vir.
osa
amanhecer.
osaya
caçar.
oreera nrima bom.
oreeriha abençoar; ornamentar.
orela
pôr ovos.
orera
oseliha cumprimentar; consolar.
limpo.
osetta
descascar.
oseya
plantar.
osikha
funeral.
osila
moer.
oreriha polir.
oretthe papa-formigas.
oriiha
trazer.
orimela perdido.
orimeliwa perder.
orimpwa tristeza.
oripa
preto.
oripeliwa sujo.
oripiwa nrima triste.
ororomela esperar com esperança.
orowa
ir.
orowela buscar.
oru
osokoro em frente.
osoma
ler.
osomiha ensinar.
osona
coser.
osonyowa evadir.
osuluheya respeitar.
osura
cerveja tradicional.
osuwa
ruminar.
oswaamihana interceder.
pus.
93
otakaiha
otthomeya
otakaiha juntar.
othonya apontar.
otakhaiha misturar.
othoriha julgar.
otakhala mau.
othukumala tremer.
otakiha imitar.
othukumaniha juntar rebanho.
otaphula desembrulhar;
desamarrar; desapertar;
soltar.
othukumela gemer.
otaphulela significado.
otaphwela triturar.
otatheya impotente.
otattha sacudir.
oteka
construir; fazer.
otekelela vedação; vedar.
otekhuma soluçar.
otepa
piorar.
otetherya cacarejar.
othako árido; deserto.
othana tarde.
othatela arrumar.
othela
casar-se; casamento.
otherekuwa escorregar.
othereneya deslizar.
otherenya escorregadio.
othikela continuar.
othikila cortar.
othikiliwa embotado.
othipa
cavar.
othipula escavar; desenterrar.
othokolowa agudo.
94
othuma comprar.
othumpwa picada.
othunku ter pena.
otikinya fazer cócegas.
otothowa derreter.
otoxa
suficiente.
ottaiva alto; cumprido.
ottaiviha alongar.
ottapa
festejar.
otteela branco; claro.
ottelemeya flutuar.
otthanla escolher.
otthanya desprezar.
otthapela felicitar.
otthara cuspir; seguir.
otthava trançar; tecer.
otthene junto.
otthepa carregar.
ottheya rir; sorrir.
otthika voltar.
otthikela repetir.
otthikelela recomeçar.
otthikha deitar fora; jogar.
otthikiha devolver.
ottuula furar.
otthimaka correr; correr água.
otumerera sempre.
otthimakela perseguir.
otumiha vender.
otthomeya pendurar.
otupha saltar.
otthowa escasso; desaparecer.
otuphela atacar.
otthu
otuthuwa assustar.
farinha.
otthuka atar; amarrar.
ovaanyiha contradizer.
otthukelela prender.
ovadha excisão.
otthukumana reunir.
ovaha
otthuna crer; querer; precisar;
desejar.
ovalaanya separar.
otthunela cobrir.
dar; oferecer.
ovaluwa diarreia.
ovarela chamuscar.
otthuniha permitir.
ovattiha endurecer.
otthunihera admitir.
ovava
otthupula pilar.
voar; bater asas.
ovedha cansado.
ottikha atirar; deitar.
ottikinya acenar; mexer corpo.
ottimpwa engasgar.
oveera
oveerunya faísca.
oveka
ottipiha apagar.
peneirar.
pedir.
ovekelela orar.
ottittimiha veneração.
ovela
ottokola afiar.
ottokotha amadurecer.
varrer.
ovelela acompanhar.
ottonya gota.
ovenya levantar-se; despertar;
levantar.
ottonyattonya gotejar.
oveya
leve.
ottoporotto
oviha
calor.
rebro.
ottotta apanhar.
oviheriwa suar; sentir calor; suor.
ottottopela honrar.
oviilo
cogumelo.
ottuli wa atrás de.
ovilela
paciência.
otturuma rosnar; rugir.
ovilikeya redondo.
95
ovilikutthuwa
pili
ovilikutthuwa rolar.
owamwa espremer roupa.
oviliwa falhar.
owana
ovinya
coar; espremer.
owanela disputar.
ovira
passar.
owara
lutar.
aplicar.
ovirikana diferente.
oweese muchém.
ovirkaniha alterar.
owela
ovitha
oweleela evaporar.
enterrar; esconder.
subir.
ovitikanya enrolar.
owerewa doente; dor.
ovolowa entrar.
owereya doer.
ovona
owerya vencer; conseguir; poder;
capaz.
saciar; curar; recuperar;
melhorar.
ovonya errado; errar.
owu
ou.
ovukula subtrair; diminuir.
owula
circuncidar.
ovulala ferir-se.
owurya beber.
ovulaliha ferir.
owuuluvala idoso.
ovuluwa escapar.
oxaka
ovura
remar.
oxanka admirar.
ovuwa
glória.
oxukhuru agradecer.
hesitar; evitar.
ovuwiha louvar.
oyara
owaawa amargo.
oyariwa nascer.
owaka
oyeva
raspar.
owakatta esmagar.
owala
dar à luz.
pequeno; estreito.
oyudhayudha bocejar.
fechar.
P - p
paahi
somente.
pephero bode.
pahi
chega.
phaapa algodão.
pakha
gato.
phuluvulu estrela cadente.
paphay papaia.
96
pili
dois (2).
R - r
rampha estrada.
ranttasi teia de aranha.
ranttaasi aranha.
S - s
saaka
sipiha
elefantíase.
safatali faz favor.
sipo
grilo.
sana
bem.
somo
xará.
seeni?
porquê?
soone
tabaco.
sese
quatro (4).
águia.
T - t
talili
talvez.
thanu na ttharu oito (8).
tanii?
quem?
totottho outra vez.
tanu na sese nove (9).
tthaaru três (3).
thanu
tthakare harpa.
cinco (5).
thanu na modha seis (6).
tthomottho hipopótamo.
thanu na pili sete (7).
V - v
va
aqui; para; em.
vadhulu wa sobre.
va sulu em cima.
vaii?
onde?
vaate
vaikho
lareira; fogueira.
fora.
vadhulu topo.
vakhani pouco.
97
vakhani vakhani
vakhani vakhani normalmente;
lento.
vakhiviru perto.
vale
ali.
vamodha uma vez.
vanikhukuni abrigo.
vano
waxerera
vansana sala.
varavene muitas vezes.
variyari no meio.
vathi
para baixo; chão.
vathi va baixo de.
vó
aí.
então.
W - w
waacerera acrescentar.
waapapela palpar.
waadhula depenar.
waapeya cozinhar.
waaherya adivinhar.
waarika torrar.
waaka
waataleleya plano.
conquistar.
waakakanya trocar.
waatta
waakakhanya troco.
wacerera aumentar.
waakhela receber.
wahiya ultrapassar.
waakhula responder.
wakhulana disputa.
waakhulela aceitar.
wakiha defender; socorrer.
waakihera proteger.
walowa envenenar.
waakulana discutir.
wamuiha amamentar.
waakuva rápido.
wamwe veneno de cobra.
waala
wapadha gatinhar.
semear.
abundar.
waalaka contar.
wapatha alisar.
waamini acreditar.
wapatthela aplanar.
waamwa mamar.
warya
luz; brilho.
waaneela fumado.
watala
estender.
waapa
wataleya liso.
98
sussurrar; fofocar;
murmurar.
watikha desenhar; escrever.
wattasa bastante; excesso.
wiitthana chamar.
watthamela aproximar-se.
wiiwa
waxerera alargar.
wiiwanana acordo; negociar.
we
tu.
wiiwariha vestir-se.
weela
salpicar.
wiiwelela escutar; obedecer.
ouvir.
weeliha fermentar.
wiiwula ladrar.
weettiha conduzir.
wiiya
wehererya tentar.
wikalihera apoiar-se.
wemela parar.
wikho wa em frente de.
wethakasa vaguear.
wikhupanyera lamentar.
wetta
wikhutupula exaltar.
andar.
roubar.
whettelela espiar.
wikokhoriha acocorar-se.
wi
wila
se.
anoitecer.
widhakuviha apressar-se.
wimaaliha acalmar-se.
widhatalela deitar-se.
wipa
widhinanela abster-se.
wipittuwa virar-se.
widhinyerera fingir.
wipwaramatula escarranchar-se.
widhona gabar-se.
wisiha
wiidhinlela queixar-se; lamentar.
withomeya empoleirar-se.
wiimpwa coagular.
wittha
wiimurya sentir.
witthela reverso.
wiina
wittottoma vingar-se.
dançar.
cantar; inchar.
aprofundar.
entornar.
wiinaina mover.
wittuwa descansar.
wiinanela cuidar.
wivaherera encantamento.
wiineliwa iniciação.
wivuula velocidade.
wiipha
assassinar; abater na caça;
matar.
wiwanana reconciliar.
wiirula
despir-se.
wiisa
wiya
fundo.
wiwelela atento.
assaltar.
99
woliha
woliha
xwethani
emprestar.
wu
lá.
wonasasa visão.
wuemela estar de pé.
wonela clareira.
wuikho frente.
woneya clareza.
wukela amontoar; acumular.
wonihera mostrar.
wundhela soprar.
wookolela endireitar.
wunkha cheirar; cheiro.
wookolola esticar.
wunla
wookowa recto.
wunnuwa crescer; crescer plantas.
woona
ver.
wuntaka quebrar.
woopa
tocar.
wuntta apodrecer.
chorar.
woopela disparar.
wunya
woopopiha ameaçar.
wunyerera enviar uma coisa.
woosa
wupuelela lembrar.
assar.
entregar.
woosera fritar.
wupulula descobrir.
wootha mentira.
wupuwela pensar.
woothera acusar.
wupuwelela planear.
wootherya difamar.
wurama inclinar-se; baixar.
wootokola reparar coisa.
wuuha
woototha enganar.
woova
medo.
woovelela ter cuidado.
wottaivayo longe.
abater no trabalho;
derrubar.
wuuluvala velho.
wuuma seco.
wuupa
moldar.
X - x
xilape
tinha.
xoowa
espada.
100
xwethani demónio.
Y - y
yahu
nosso.
yoonaana molhado.
yaka
meu.
yoovaha presente.
yamathapa verde (cor).
yoripelela azul.
yamuanene apropriado.
yorirya frio.
yanyu
teu.
yoseerya vermelho.
yawa
deles.
yotheene todo.
yawatta muito.
yoviha
quente.
yawe
yovila
difícil.
dele.
yawinyu vosso.
yowaanuwa largo.
yawoopiha perigo.
yowurya bebida não alcoólica.
yolikanala perfeito.
yoxankiha admiração.
yonyuunya azedo.
yuulupale grande.
yooca
comida.
yoohifai mal.
101
Download

Corpo humano