Línguas de Moçambique Vocabulário de EMAKHUWA EMAREVONI Vocabulário de EMAKHUWA Emarevoni Ficha Técnica Título: Vocabulário de Emakhuwa Emarevoni (Vocabulary of Emakhuwa Emarevoni) Língua: Emakhuwa Emarevoni Artista: Octávio Gonçalves Nelly Primeira edição electrónica, 2010 Produzido por: SIL Moçambique [email protected] C.P. 652 Nampula, Nampula Moçambique O utilizador pode copiar e distribuir a obra. * A escrita do nome da língua segue o II Relatório de Ortografia das Línguas Moçambicanas: Eduardo Mondlane, Maputo, 2000. v NOTA INTRODUTÓRIA Seja bem vindo à leitura e o uso deste pequeno vocabulário de língua Emakhuwa. Tem em suas mãos o produto inicial de um projecto ambicioso, que visa criar um depósito do léxico desta língua que brota das províncias de Cabo Delgado, Nampula, Niassa, Zambézia e, pela migração dos seus falantes, se expande por várias regiões de Moçambique. Estima – se que, actualmente, a língua seja falada por cerca de 3.291.916 pessoas, segundo os dados do Censo populacional de 1997. Este vocabulário não é o primeiro; e represente uma participação nos esforços que ao longo dos anos diversas instituições e individualidades vêm envidando na preservação desta base de acção e identificação cultural que é a língua. Acima disso, a integração das línguas moçambicanas no ensino formal e na alfabetização infunde a necessidade do desenvolvimento de vocabulários deste género. A língua Emakhuwa comporta oito variantes: Central, variante falada na cidade capital da província de Nampula e seus arredores Mecubúri, Muecate, Meconta, parte de Murrupula, Mogovolas, parte de Ribáue, Lalaua e Mecanhelas, Cuamba, Maúa, Nipepe, Metarica na província de Niassa; Enahara, falada nos distritos de Mossuril, Ilha de Moçambique, Nacala – Porto, Nacala – à – Velha e parte de Memba; Esaaka, falada nos distritos de Eráti, Nacarôa, parte de Memba e nos distritos de Chiúre, Mecúfi, na província de cabo Delgado; Esankaci, falada em parte de Angoche; Emarevoni, falada em parte de Moma, Mogincual e parte de Pebane, na provincia da Zambézia; Elomwe, nos distritos de Malema, parte de Ribáue, parte de Murrupula, parte de Moma e nos distritos de Gurue, Gilé, Alto Molócue e Ile, na província da Zambézia. Emeetto, falado nos distritos de Montepuez, Balama, Namuno, Pemba, Ancuabe, Quissanga, parte dos distritos de Meluco, Macomia e Mocimboa da Praia, na província de Cabo Delgado; Marupa e Maúa na provincia de Niassa; Echirima, falado em Metarica e Cuamba, na província de Niassa. Importa realçar que este primeiro vocabulário, apenas traz patente o Emakhuwa Emarevoni. O grupo envolvido na elaboração deste vocabulário dirige um agradecimento especial a Sociedade Internacional de Linguística (SIL), promotora da iniciativa, pela prévia formação elementar em linguística e lexicografia das línguas Bantu e organização dos vocabulários. O agradecimento é extensivo as comunidades falantes desta língua que directa ou indirectamente participaram no enriquecimento desta obra experimental com pouco mais de mil e setecentas palavras. Importa referir com toda a honestidade que esta obra ainda não se considera perfeita, tanto no seu valor vocabular como no organizacional. Um convite especial é dirigido aos falantes desta língua a dar as suas sugestões de correcção e enriquecimento deste documento de utilidade pública, sobretudo para os falantes do Emakhuwa e interessados na aprendizagem para diversas finalidades sociais. Qualquer sugestão devera ser enviada ao e-mail [email protected]. Mais informação sobre as línguas moçambicanas pode se encontrar no site: www.lidemo.net Um agradecimento especial é dirigido às seguintes instituições: Rádio Moçambique, DPEC de Nampula/Cabo Delgado/Niassa, Universidade Católica de Moçambique – Faculdade de Educação e Comunicação, Centro Catequético de Anchilo em Nampula. OS CONTRIBUINTES: Alaudino Joaquim do Rosário campos – DPEC/UCM — Nampula Lourenço Faria Nabil – RM — Nampula Mahando Lúcia Sunate – UCM – Cabo Delgado Tiorenço Gervásio – CCA — Anchilo Rafael José Gaspar Rachide – DPEC – Lichinga vii O Alfabeto Emarevoni Quadro de vogais a e i o u aletto ekweli ikove orawo ovuluwa hóspedes verdade sono mel cair aa ee ii oo uu maaka meeho wiitthana ohoola nuume sal amanha chamar adiantar sapo Quadro de consoantes c h k kh l m n p ph r ncace nahapa kinoora okhapa luukhu malaku ndho epadho ophako eruthu cogumelo fígado venho cágado rapaz não iniciado boca voz machado javali corpo s sh t th tt tth v w y salama shinaniha ataata tho ettuli otthimaka variari wipa yaahu cumprimentos traidor tio mais costas correr entre cantar nosso ix Lista Alfabética de Palavras Português – Emarevoni xi abacate acrescentar A - a abacate abakathi. abrir abacateiro nrepe. abster-se widhinanela. abandonar ohiyererya, onyanyala. abundar waatta. abater na caça wiipha. abutre nrepo. abater no trabalho wuuha. acabar omala. abcesso nalipwi, nancici. acalmar ommaaliha. abdómen erukulu, niphu. acalmar-se wimaaliha. ohula. acampamento nxaxa. acariciar opepedha. acarinhar onlema. abelha aceitar waakhulela. acenar ottikinya. enuwi. abençoar oreeriha. abóbora marapo. aborrecer onyoonya. aborto espontâneo okurumuwa. abrandar omaaliha, okurunusa. abraçar opatikha. abrigo vanikhukuni. acender opattiha. acocorar-se wikokhoriha. acompanhar ovelela. aconselhar olaka. acordar ohuhumuwa. 1 acordo alguns acordo wiiwanana, okhupalelana. agradar odhiveliha. acreditar okupali, waamini. agradecer oxukhuru. acrescentar waacerera. agricultor namalima. acumular wukela. água acusar aguardente kaxolima. woothera. maadhi. adiantar ohoola. agudo othokolowa. adivinhar waaherya. águia saaka. adivinho ehako. aguilhão nphinomino. admirar oxanka. agulha esinkano. admiração yoxankiha. aí vó. admitir otthunihera. ainda nanlelo. oraruwa. adulto anuulupale. adversário nwanani. ajoelhar-se okokhora. ajuda nkhalihero. alargar waxerera. albufeira mavatha. afiar aldeia nttethe. alegre ofurahi. algo etthu. ottokola. afogar-se opwina. afundar odhama. agarrar ophara. agora 2 nanano. algodão phaapa. alguém amêijoa alguém akina. alguns akina. alho alyu. ali vale. alimentar omuciha. alpendre nipantta. alisar alterar ovirkaniha. wapatha. alma alto ottaiva. muthere. amadurecer ottokotha. amaldiçoar olaphelela. amamentar wamuiha. amanhã meelo. amanhecer osa. amante mweetti. amar opheta. amarelo ncamo. amargo owaawa. almoçar yoca yothana. amarrar otthuka. alongar ottaiviha. amassar oruwa. ameaçar woopopiha. amêijoa ikopolo. 3 amendoim ao lado de antepassado anharoye. antes ehinatthi. antes-de-ontem ndhuri. antílope ethatta. amendoim nattuva. amigo nxirika. amontoar wukela. amuleto ehirisi. ananás enanahi. anão namansepani. anca eyuunu. andar anunciar olaleya. wetta. anel ânus epetthe. anemia ohikhalana ephome. animal muannama. ano mwaakha. anoitecer wila. ansioso okula nrima. antena ipwettupwettu. 4 nvuttu. malaleyo, nhupi. anzol assoar-se ar odhul, ettheku. aranha ranttaasi. arbusto nikukhu. arco mura. arco-íris nkakanyama. areia mithaka. argamassa alukamasa. anzol nancolo. ao lado de mpanttha wa. argumento mitaphulela. árido othako. apagar ottipiha. apanhar ottotta. apanhar em armadilha ophara. apascentar okukhula. apertar oliipiha. apitar nturi. aplanar wapatthela. aplicar owara. apodrecer wuntta. apoiar-se wikalihera. apontar othonya. aprender ohudha. apressar-se widhakuviha. aprofundar wisiha. apropriado yamuanene. aproximar-se watthamela. apunhalar ohoma. aquele ole. aqueles aledha. aqui arma de fogo kaphitthi. armadilha nrakho. armadilha de peixe elema; esepe (de cesto). armazenar opweha. arranjar okoca. arrastar opurula. arrotar ethupula. arroz nvuka. arruinar omaleliwasa. arrumar othatela. árvore mwiri. às vezes mahiku makina. asa nipupha. assaltar wiya. assar woosa. va. 5 assassinar balançar assassinar wiipha. atirar assim atrás de ottuli wa. dha. ottikha. assoar-se omina. atrasar olokwela. assobiar woopa nturi. atravessar olapuwa. assobio nturi. aumentar wacerera. assustar otuthuwa. ave ata atha. avestruz mphidha. atacar otuphela. avô apipi. atar otthuka. avó apwapu. até mpakha. azedo yonyuunya. ateira nhatha. azul yoripelela. atento wiwelela. açoitar nwaxulo. aterrar omora. mwapalame. B - b bainha ephittelo. baixar wurama. baixo okhuveya. baixo de vathi va. balançar olelemeya. 6 balde balde barriga epaalti. bambú nthala. banco ekhukulo. bando de pássaros nikhru. banquete esatakha. barata niintulu. barato okhweya. barba ireru. barbatana maapanuwa. banana enika. barbear omeettha ireru. barco ekalawa, muatya. barriga erukulo. bananeira nnika. 7 barriga da perna barriga da perna natahu. barro bebé batuque ekoma. oloko. bastante wattasa. bastardo mwana ohinyara. batata karaka. batata doce karaka. bater omana. bater asas ovava. bater palmas omana makuphi. 8 bebé mwana. bêbedo brilho boi emombe. bêbedo nanhapaliwa. bolha niphero. beber owurya. bolor odhukumana. bebida alcoólica eviinyu. bolso epeelosa. bebida não alcoólica yowurya. bom oreera nrima. beijar epeecu. bondoso ontthu. bem sana. bonito bens itthu. oreera. benção mareliho. beringela eberincela. bexiga enena. bico nnupi. bílis nawamwe. bloco ebuloko. borboleta nikurutho. boca eyano. borbulha ethuku. bocejar oyudhayudha. borda mukerekere. bode bossa ecohocoho. pephero. branco otteela. braço moono. brilhar okarimela. 9 brilho brilho cajado warya. brincar oraara. brita maluko. buraco ncuko. buscar orowela. enari. brinco matholo. C - c cabaça ekahi. cada khula. cadáver nankwa. cadeira ekhukulo. cabelo café ekafe. cair omora. niihi. cabeça muru. cabo nvini. cabrito ipuri. cacarejar otetherya. cacete ekopo. cachimbo mulambi. cacho mowa. cachorro mamwalapwa. cacimba etthapo. 10 caixa caniço caixa ekaaxa. cajado malaya. caminho ephiro. camisa ekamisa. campainha ekirinkiri. cajú ekadhu. cajueiro mukadhu. cal ekhinampo. calcanhar nsittha. caldo nhudhi. calor oviha. calças ekaalasa. cana-doce nhali. candeeiro nikhompe. cama olili. camaleão nikakatau. canela da perna mpipili. camarão nkahi. caniço ithere. 11 canoa canoa casa de banho muatya. cansado ovedha. cantar wipa. cantar (galinha) wipa. canto ndhipo. canção edhipo. capulana ekuwo. cara ekhove. caracol ekhoropa. caranguejo ekhala. carapaça nikharuka. careca enama. carga nrithi. caril nhudhi. carne enama. caro olipa. caroço ekuku. carregar otthepa. cão mwalapwa. capaz owerya. capim malasi. capinar olima. carvão makala. capoeira ehili. casa empa. 12 casa de banho caçar casa de banho exovoro. casamento othela. castigo ohukumwa. castrar ohuula. casulo nihuuwa. catana ekatana. casar-se othela. catorze (14) nloko na sese. casca nikula. cauda mwiila. casca de ovo makharuka. cavalo ekhavalo. casco cavar othipa. nikharakasa. castanha de cajú ekoroso. castanho ekoro ya kastanyu. caçador namasaya. 13 caçar caçar chefe osaya. gado okhapa. cebola esebola. cedo oyaaka osa. cenoura esenora. centopeia mokolo. cêra mahavo. esatakha. cego ohona. cegonha naphipi. celeiro nthari. cem (100) emya. cemitério omahye. certo ekweeli. cerveja tradicional osura; kapanka (de milho). cesto ephace. céu odlhulu. ottoporotto. chá exa. chacal nwiici. chama nlumi na moro. chamar wiitthana. chamuscar ovarela. chão 14 vathi. chapa chapa civeta exaapa. chapéu exapheu. charco matopoto. chefe nkhulupale. chega pahi. chegar ophiya. chorar wunla. chupar ophoota. cheia odhala. cheio chupa-sangue namanula ephome. odhala. chuva cheirar wunkha. epula. chuvisco makakara. cicatriz nihalapa. cheirar mal wunkha pure. cheiro wunkha. chifre nnyaka. chocar cidade opuramela. cinco (5) thanu. chocar com opwesana. epooma. cinquenta (50) miloko mithanu. cintura eyuunu. cinza ettura. 15 circuncidar complete circuncidar owula. com civeta malua. com licença hooti. clã nihimo. na. clareira wonela. clareza woneya. claro otteela. coagular wiimpwa. coar ovinya. cobra enowa. cobre ekobere. cobrir otthunela. côco ekole. coelho namarokolo. cogumelo oviilo. coisa ethu. comer cola onyoma. começar opacera. colar nkufu. comichão oneena. oca. comida yooca. colher como? ekuyeri. colher a colheita ohatta. colmeia epapa. coluna vertebral nthana. 16 dhaii? complete mwakanihere. comprar contradizer confuso oohiwananeya. conhecer odhuelana. conhecido odhuweliwa. conhecimento madhuwelo. conquistar waaka. conseguir owerya. conservar opweha. consolar oseliha. constipação kamasi. construir oteka. contar história waalaka ithale. comprar othuma. compromisso miwanano. concha ekhope. concha do mar makhodhi. concordar okhupalela. contar números waalaka. continuar othikela. conto ithale. contradizer ovaanyiha. conduzir weettiha. 17 conversar coser conversar woopa mwaha. convidar olaleya. copo ekattha. copular opephera. coqueiro nkole. cor cortar cabelo omeettha. coruja edhidhi. corvo nakhuku. coser osona. ekore. corajoso ominyala. coração nrima. corcunda nakomwe. corda nkhoi. cordão umbilical etekho. corneta nipetta. corpo eruthu. correcto asaana. corrente niwuthulo. correr otthimaka. correr água otthimaka. corrupto nlavilavi. cortar 18 othikila. costas costas cuidar ettuli. costela mapararu. costume makalelo. cotovelo ekakuno. couve ekhovi. cozinhar waapeya. coçar odhuna. crânio nikatapha. crer otthuna. crescer wunnuwa. crescer plantas wunnuwa. criança nnahina. criar ohuwa. crista ececeri. crista-de-galo ececeri ya nthupi. crocodilo ekonya. cova nlitthi. covarde namalodhowa. coxa etara. coxear okattuva. coxo namarakala. crosta niwowo. cruél nwali. cruzamento vankumana iphiro. cuidar wiinanela. cozinha ekusinya. 19 culpado cuspir cunhada manthe. cunhado anlamu. curandeiro nkulukhana. curar culpado namattheka. cultivar apatthula. cume ethuru. cumprido ottaiva. cumprimentar oseliha. 20 ovona (curar doença); ovona (encher barriga). curioso nanrocoko. curral nikholo. curto okhuveya. curva okhoromana. cuspir otthara. dança demorar D - d dança ekoma. dar pancada omana. dar parto oyara. de a. de propósito mwaayini. debulhar okokhola. decidir olakela. dedo ekatha. dedo do pé ekatha ya nnawoni. defecar onya. dançar wiina. defender wakiha. deficiente namarakala. deitar ottikha. deitar fora otthikha. deitar-se widhatalela. dar ovaha. dar palmada omanana matata. deixar ohiya. deixar cair omorosa. 21 dele dezassete (17) dele yawe. descarregar okurusa. deles yawa. descascar osetta. demónio xwethani. descendente makholo. demorar olokwela. descer dente descobrir wupulula. niino. okhuruwa. dente de cobra niino na enowa. desejar otthuna. dente molar manyakela. desembrulhar otaphula. dentro de mpuwa wa. desenhar watikha. denunciar olotta. desenterrar othipula. deserto othako. desistir ohiyerera. deslizar othereneya. desmaiar ohiya nrima. despedaçar okakattha. despedir-se olaiha. despertar ovenya. despir-se wiirula. desprezar otthanya. destruir okurumula. desviar ohapuwa. depenar waadhula. desvio ohapuwa. depois navenya. Deus Muluku. depois-de-amanhã nrotto. deus amuluku. derreter otothowa. dever makanyerero. derrubar wuuha. devolver otthikiha. desamarrar otaphula. dez (10) nloko. desaparecer otthowa. dezanove (19) nloko ni tanna sese. desapertar otaphula. descansar omumula, wittuwa. 22 dezasseis (16) dormir dezasseis (16) nloko ni tanna namodha. dezassete (17) nloko ni tanna pili. dezoito (18) nloko ni tanna tharo. dia nihiko. diarreia ovaluwa. difamar wootherya. diferente ovirikana. difícil yovila. dificuldade makacamiho. diminuir ovukula. dobrar okhuna. doce odhiva. doente owerewa. doença eretta. dinheiro nsurukhu. doer direita dois (2) pili. mono wolopwana. owereya. discurso muulumo. domesticar ohuwa. discutir waakulana. dono disparar woopela. dono da casa mwanene vaate. dispersar omwarya. dor disputa wakhulana. dores do parto niphwanya. mwanene. owerewa. disputar owanela. dívida okopha. dividir okawana. divorciar-se omwalana. dizer olela. 23 dormir eloquente doze (12) nloko na pili. duro olipa. duzentos (200) imiya pili. dormir orupa. E - e e ni. eclipse ewiriphi. educar olela. egoista nanrima. elefante ethepo. elefantíase sipiha. eles 24 ale dha. ele(a) ele(a) entrar ale. eloquente namalotthiwa sana. em enguia ekherela. enrolar ovitikanya. va. em cima va sulu. em frente osokoro. em frente de wikho wa. embondeiro nlapa. embotado othikiliwa. embrulhar oputaputera. embrulho niphuta. empoleirar-se withomeya. empregado nanteko avaate. empregar ovaha nteko. ensinar osomiha. então vano. enterrar ovitha. entornar wittha. emprego nteko. emprestar woliha. empurrar opurula. encantamento wivaherera. encher odhariha. encontrar opwanya. encontrar-se com okumanana. encurtar okhuveha. endireitar wookolela. endurecer ovattiha. enfeitiçar olowa. enfiar ohela. enganar woototha. engasgar ottimpwa. engolir omirya. engraçado namafuraheliwa. entrar ovolowa. 25 entre entre escasso eriyari. entregar wunya. envenenar walowa. enviar alguém orumiha. enviar uma coisa wunyerera. enxada ehipa. enxame npatthetthe. epilepsia ecilecile. errado ovonya. errar ovonya. escada eskatta. escama mavalaka. escapar ovuluwa. escaravelho mpirikisa mari. ervas daninhas munyepu. esbofetear nlaathuma. escarranchar-se wipwaramatula. escarro ikakha. escasso otthowa. 26 escavar esquerdo espada xoowa. espádua ekhootwa. espalhar omwarya. esperar com esperança ororomela. esperar um tempo olipelela. espesso nneneva. espezinhar ohasa. espião namwettelela. espiar whettelela. espinha nikhuva na ehopa. escavar othipula. escolher otthanla. esconder ovitha. escopro eskopulo. escorpião namarere. espinheiro namwiwa. espinho mwiiwa. espírito munepa. espirrar ophumudha. esposa mwaraka. escorregadio otherenya. escorregar otherekuwa. escova eskova. escravo muitwana, epottha. escrever watikha. escudo muupa. esculpir opattha. escuridão epiphi. escuro epiphi. escutar wiiwelela. esfolar opera. esfregar okhurunya. esmagar owakatta. espremer ovinya; owamwa (roupa). espuma mapheru. 27 esquecer explodir esquecer oliyala. estrangular okorokonyola. esqueleto makhuva. estreito oyeva. esquerdo moono wethiyana. estrela etthetteri. esquilo cakare. esse(a) awo. estaca nttaikho. estar okhala. estar de pé wuemela. estação okathi. esteira ntthatto. estrela cadente phuluvulu. estúpido namaphuca. eu miyo. eu mesmo miyo va. evadir osonyowa. evaporar oweleela. evitar oxaka. exaltar wikhutupula. estender watala. estéril namahiyara. este(a) ala. esticar wookolola. estômago niphu. estrada rampha. estragar ohonona. estrangeiro akhopela. 28 excesso wattasa. excisão ovadha. exército anakhotto. exorcizar olaphuleliwa. explicar olelihera. explodir ophutuwa. fábula feijão F - f fábula ehantise. faca mwalo. fácil okhweya. faísca oveerunya. falar olotta. família emwidhi. fantasma nsepa. farinha otthu. faz favor safatali. falcão ephomopo. fazer falecer okhwa. fazer armadilha ohela nrakho. falésia eseresere yotekeleliwa. fazer as malas otthuka maphuta. falhar oviliwa. fazer barulho onyakula. faltar ohikhalavo. fazer cócegas otikinya. febre oteka. niphweha, kamasi. 29 fechar fogão fechar owala. feijão ikhutte. feio onanara. feiticeiro nkwiri. feitiçaria okwiri. feitiço olowa. felicitar otthapela. fenda ntari. ferida nikwatta. ferir ovulaliha. ferir-se ovulala. fermentar weeliha. ferramenta ikaruma. flauta ephivi. flor ithutu. florescência icera. floresta etakua. flutuar ottelemeya. fofocar waapa. ferreiro namahana. ferro eyuuma. ferroz onanariwa. ferver okapusa. festa esatakha. festejar ottapa. feto ehimila. fezes mari. ficar ohala. ficar zangado onanariwa. fígado nahapa. filha mwana anthiyana. filho mwana anlobwana. fingir widhinyerera. fio lusi. 30 fogão efukau. fogo fumo fornalha vanosiwa miyapu. fogo moro. fogueira vaikho. foice eceko. folha ntakuru. folha de mandioca ntikwa. fome etala. fonte nattuttu. fora vaate. forte naikuru. força ikuru. fraco okweya. frente wuikho. frio yorirya. fritar woosera. fronteira mikano (territorial). fruta mihokoroko. fugir ochawa (de abandono). fumado waaneela. fumo mwisi. formiga iphepedhu. formiga alada etthuuwi. 31 fundo garra fundo wiisa. fundo mpuwa. funeral osikha. furar ottuula. futebol mphira. G - g gabar-se widhona. galinha do mato ekhaka. gafanhoto etororope. gaguejar okukuma. galo galinha mualakhu. 32 nthupi. garganta mmilo. garra garra granizo niphita. girafa nleka. garrafa niphotoro. gasto olala. gatinhar wapadha. girassol girasol. glória ovuwa. goiaba ephera. goiabeira mphera. gordo oneneva. gordura onuna. gato pakha. gato silvestre maluwa. gema gostar odhiveliwa. gota ottonya. ekirikiri ya noce. gémeos maphapo, mapasa. gemer othukumela. generoso nethakaraka. genro nkamwene. gergelim nhakwa. germinar omela. gigante namaciva. gotejar ottonyattonya. 33 governar guia governar ohoolela. grande yuulupale. granizo mararara. grão ethaka. gritar okuwela. grunhir okoronowa. gruta nkhavarakoni. guardar opweha. grávida orupala. grilo 34 sipo. guelra maxawe. guerra ekhotto. guia ekiya. habitante horta H - h habitante namakhala. herdar ohalana. habitar okhala. hérnia nxipha. harpa hesitar oxaka. tthakare. hiena kudhupa. hipopótamo tthomottho. hoje olelo. haste nthaiko wa pandera. homem nlopwana. haver okhalavo. homem branco nkunya. herança nhakhu. 35 honesto isca honesto namwiwananeya. horta honrar hóspede nletto. ottottopela. ewoorotha. I - i idiota namalodhowa. inclinar-se wurama. idoso owuuluvala. incubar opuramela. ignorante ohinthu. indiano mhinti. igual inhame mooma. olikana. iniciar ophacera. iniciação wiineliwa. inimigo namawanana. inocente ohiira. inquieto namathamaliwa. insecto mwacithu. instrumento ekaruma. ilha elika. imitar otakiha. impaciente nwali. impedimento makhoottiheryho. impedir okhoottiherya. implorar ophara muettho. importante namaroromeliwa. imposto musokho. impotente otatheya. inchar wipa. inchaço nalipwe. incisão iphinkari. 36 insultar oruwana. insulto muruwano. inteligente ntthu akili. interceder oswaamihana. intestinos marupo. invejoso nanrima. ir orowa. irmã nrokoraka. irmão nhimaaka. isca exawi. já lagartixa J - j já naanano. jovem nrinki. janela ejanela. juba nsese na kharamu. jantar yooca yoohiyu. julgar othoriha. jarro nrinki. juntar otakaiha. javali ophako. juntar rebanho othukumaniha. joelho nikutha. junto otthene. juramento malaphelo. jogar otthikha, orara. jogo oraara. jurar olapha. justiça exariya. justo naxariya. L - l lá wu. lábio iyano. lado kampatthi. ladrão nawiye, nihowa. ladrar wiiwula. lagarta nanlepeni. lagarta agama nawulukwe. lagarta monitor nipalama. 37 lagartixa lei lagartixa nakhooto. lagarto nakokonko. lago nttara. lagoa ntoputo. lágrimas maithori. lamber olata. lamentar wikhupanyera. lâmina emetto. lanho nxala. lanterna emwaleyo. latrina esintina (convencional). lavar ofula. lavrar opatthula. laranja eraranca. laranjeira nraranca. lareira vaikho. largo yowaanuwa. larva namunko. lasca mapattula. lata 38 nlatha. leão linguagem leão karamo. lei nlamulo. leite mukakha. lembrar wupuelela. lenha ekhuni. lento vakhaani vakhaani. lenço laso. leopardo havara. lepra maretta. leve oveya. libelinha muitatari. liderar ohoolela. limão limau. ler osoma. limite duma machamba munlano. leste ohitho. limo mirawa. levantar ovenya. limoeiro nlimao. levantar-se ovenya. limpar okwedha (casa, quintal); okhurupa (machamba). limpo orera. levar okusa. língua falada nttava. 39 língua na boca mãe língua na boca nlumi. linguagem malottelo. linha de pesca nhiphi. liso wataleya. lixeira ndhala. louva-a-deus mpwexakali. lixo ikokhola. lobolo mahari. loja eloja. lombriga mixakaxaka. longe wottaivayo. louvar ovuwiha. louvor nttottopelo. lua mweri. luar niphuru. lua-cheia mweri. lua-nova mweri mpheya. lugar nipuro. lula khiisi. lume moro. lutar owana. luto okweliwa. luz warya. M - m machado ephadho. machamba ematta. macaco khole. 40 machimbombo karera. madeira mato madeira ethabua. mão ntata. madrugada opeherya. mãe amma. magro namootta. magro ecohocoho. mal yoohifai. malandro nlavilavi. malária ettekusa. maldição olapheleliwa. malhar okokhola. maluco nanepa; nloolo (louco). mapira meele. mar epahari. marfim niino ne ethepo. margem nkhomweni. marido mannaka. martelo enyutto. mamar waamwa. mamba verde namanthapani. mandar oruma. mandioca esokwe. manga emakira. mangueira mmakira. máscara maskara. manguço ntthulu. mastigar okhura. manhã ohihiyu. matar wiipha. 41 mata-bicho mil (1000) mata-bicho yooca yoohihiyu. matequenha mattekenya. mato etakwa. matope marove. mau otakhala. maçaroca nakuwo. mercado epasari. medir ophima. mergulhar na água onaaniha. medo woova. mergulhar (descender) opwina, oruweyu. meio-dia othana eriyari. mel oravo. melancia niwuryo. mês mweeri. mesa meesa. melhorar ovona. metade wawanya eriyari. meu yaka. mexer comida atapunya. mexer corpo ottikinya. mendigar ecimoola. mexoeira naitti. mendigo nacimola. mil (1000) elufu. mensageiro namarumwa. menstruação okattuwa. mentira wootha. 42 milho milho mover nakhuwo. minhoca mixakoxako. míope ohona sana. moldar wuupa. molhado yoonaana. molhar onaaniha. montanha mwaako. morcego ephirima. missanga nkhova. morder oluma. misturar otakhaiha. mormoché ehulu. môcho edhidhi. mosca moela ekulihi. ephiliminci. mosquito epilimithi. mostrar wonihera. mover moer wiinaina. osila. 43 moça nó de madeira multidão nikuru. moça mwamwali. mundo elapo. muchém oweese. mundo dos mortos anankwa. mudo murchar onyaala. ohinlotta. muitas vezes varavene. murmurar waapa. muito músculo ntika. yawatta. muitos dhawatta. música ndhipo. mulher nthiyana. multa olivihiwa. N - n meio variyari. nada khiyaavo etthu. nadar orapelela. nádegas nikhutthu. não nkinthuna. nariz ephula. nascente omphattuwa. nascer do sol okuma ndhuwa. nascido oyariwa. negar okhootta. negociante namatthumiha. 44 negociar onde? negociar wiiwanana. nós hiiyo. neto nosso yahu. ndhulu. ninguém khiyavo. notícias dhohimwa. ninho ecaaro. nove (9) tanu na sese. nó nlutte. noventa (90) nloko tanna sese. nó de madeira nipitho. nó do dedo nlutte. noite ohiyu. noiva namattheliwa. noivo namathela. nómada namathamathama. novo esya. nome ndhina. nu epwitipwiti. nora mwara amwanaka. nuca ekotho. normalmente vakhani vakhani. nunca nkinakalakale. norte nuvem meku. onkuma ndhuwa. O - o o que? dhaii? oito (8) thanu na ttharu. obedecer wiiwelela. oleiro namupa oloko. obstruir ohonona. óleo makhura. obter ophwanya. olhar olipela. oco ephawo. odiar onyokha. oeste oniputuwela ndhuwa. olho niittho. oferecer ovaha. oferta nkuttho. oitenta (80) miloko nithanna ttharo. 45 ombro palha ombro nikhata. orelha naaru. onda meepi. órfão nankwadhuni. onde? vaii? orgulhoso namaikuserera. ontem ndhana. ornamentar oreeriha. onze (11) nloko ni modha. osso nikhuva. ou owu. ouro ewooro. outra vez totottho, okathi. orar ovekelela. ordem nlamulo. outro mukina. ouvir wiiwa. ovelha epwittipwitthi. ovo nooce. P - p baixo vathi. paciente namavilela. pá epoxolo. pagamento malivelo. paciência ovilela. 46 pagar oliva. pai parteira pai atiithi. país elapo. palavra moolumo. palha makutthi. palhota nsaasa. palito nkoko. palma mmatatani. palmeira mopo. palpar waapapela. pálpebra makwikwi. palpitar otthuttha nrima. panela ekhalako. pangolim ekaya. pano nttapwatta. pântano nttapo. papaieira mpaphaya. papas mahaadha. papa-formigas oretthe. papeira makhutumbari. pão ephau. papo ecohocoho. para va. paralítico namarakala. parar wemela. parecer-se com olattana. parede esiri. papaia paphaya. parente mmwidhi. parteira namayariha. 47 partir pente partir opwesa. passar ovira. peixe ehopa. pássaro mwaapalame. peixe-barba nkhopo. passo nlaka. pele de animal exapala. pata niphita. pele de pessoa nrapala, nikhuli. pato nipatha. pêlo de animal mapururu. patrão namakhalana. pêlo de pessoa mairi. pau-preto mphivi. pena paz nrethele (de tranquilidade). pendurar otthomeya. pé nnawo. moori. pedaço niphito. pedido evekelo. pedir oveka. pedir emprestado okopha. pedra nluku. pedra de moer nsilo. pedras da lareira matthuwa. pegada nnayo. peidar odhapa. peito etthirima. 48 peneira ethelo. peneirar oveera. pénis elopwana. pensar wupuwela. pente pescador permitir otthuniha. perna mwetto. perseguir otthimakela. persuadir onkhupaliha. pente esamulo. perto vakhiviru. pepino nsiri. perturbar onhasa. pequeno ekaani, oyeva. perú perder mpiru. orimeliwa. perdido orimela. perdiz eciwa. pesado olemeliwa. perdoar olevelela. pescador namaciya. perfeito yolikanala. perguntar okoha. perigo yawoopiha. 49 pescar pescar piscar ociya. pescoço esiko. peso elemelo. pessoa ntthu. pilar otthupula. pimento epimentu. pinto mwasaana. piolho etthupo. piorar otepa. piri-piri lokho. pestana ekapikaphi. pisar onyakela. pestanejar okaphila. piscar onyemula. picada othumpwa. picar (ferroar) ohoma. picar (pássaro) ohoma. pilão 50 erawe. pitão pitão pomar epoma. planear wupuwelela. plano waataleleya. planta do pé nnawoni. planta trepadeira nthaikho worapelela. plantar oseya. pobre masikini. poder owerya. poderoso nakuru. poeira ntthuupi. poente onputuwela ondhuwa. poesia epowesiya. polegar nthoonyo. polígamo namwaatteya. polir oreriha. pomar ematha ya mithaiko. 51 pombo prego porque mwaha. porquê? seeni? pombo ekhutta. porta nkhora. portão nkhora muulupale. pouco vakhaani. povo atthu. poço ehime. praia ephareya. prata eparata. prato ewiya, eparathu. pontapear nkutampe. ponte nthato. pôr ohela. precisar otthuna. prego pôr do sol ovolowa ndhuwa. pôr ovos orela. porco ekuluwe. porco-espinho nasinyiko. 52 epereku. preguiçoso proteger com feitiçaria preguiçoso namanyonyiwa. preparar wapeya yooca. presente yoovaha. presságio olanvwa. preto oripa. preço ehisapo. primeiro opacera. primogénito mwana onhudha. primo(a) mamunnaka, nhimaaka. prisioneiro namatthukeliwa. problema nlattu (de conflito). procurar okoca. profecia namoona. profetizar ohela mukuttho. prender otthukelela. proibir okootthiha. promessa natiri. prostituta namararusiwa. proteger waakihera. 53 proteger com feitiçaria proteger com feitiçaria olipihera, okhoma. provar olawiha. provérbio ipwanapwaniha. provocar olika. pulga quinze (15) punho ntata. punir ohukhumu. pupila erikiriki. pus oru. puxar opurula. eyaadhu. pulgão das plantas asitthu ammatta. pulmão madhadhu. pulseira ekakhana. pulso mmoononi. Q - q qual? evi? quando? liini? quantos? mikavii? quarenta (40) miloko misese. quarto ekatthi. quatro (4) sese. quebrar wuntaka. queda de água okwalaleya. queimadura odha. queimar odhya. 54 queixar-se wiidhinlela (lamentar). queixo ereru. quem? tanii? quente yoviha. querer otthuna. quiabo nantthatto. quinhentos (500) emiya thanu. quintal nikokoro. quinze (15) nloko na thanu. rã rastejar R - r rã naphulu. rachar ophaca. raiz ntatthari. ralar orara. ramo erantti. ranho kamasi. rapaz mmiravo. rápido waakuva. rasgar opera. raspar owaka. rastejar ohereneya. 55 ratazana riacho relatório dhoowaatikiwa. remar ovura. remédio nrette. remo ekaafi. reparar coisa wootokola. ratazana ethece. reparar com os olhos olipela. rato repetir nikhule. otthikela. realmente ekekhai. repolho erepolyu. reanimar-se ohihimuwa. reputação odhuweliwasa. rebanho ipuri (de gado caprino). resolver ophuka. rebento ophuwa. respeitar osuluheya. rebolar ophirikeya. respirar omumula. receber waakhela. responder waakhula. recomeçar otthikelela. restos de comida nvithe. reconciliar wiwanana. reumatismo mwankokho. recto reunir wookowa. otthukumana. recuperar ovona. reverso witthela. rede revolver ohokolosera. ntthavi. riacho rede de pesca ntthavi. redondo ovilikeya. relâmpago etari. 56 nrathi. rico ruminar rico namakhalana, nanhakhu. rim edhekedheke. roer okwena. rolar ovilikutthuwa. roncar okhoronowa. rosnar otturuma. roubar wiiya. roupa ikuwo. ruga acihi. rugir otturuma. rinoceronte ncoco. rio nrathi. rir ottheya. rochedo nluku. rodear orukurerya. rodilha ekhara. rugoso mannyaari. ruminar osuwa. 57 sabedoria sapo S - s sabedoria madhuelelo. saber odhuwela. sábio ndhuweli. sabor odhiva. sachar olimela. saciar ovona. salpicar weela. saltar saco otupha. sandália exinelu. esaakhu. saco de plástico nrupa. sacrifício nkuttho. sacudir otattha. sangrar okuma ephome. sangue ephome. sanguessuga ntuthu. sair santo orera nrima. okhuma. sal sapato esapatu. maakha. sala sapo nuume. vansana. saliva maara. 58 sarampo sentir selva etakwa. semana esumana. semear waala. semelhante olattana. sémem nakoma. sarampo nancile. semente epyo. saudavel nkumi. se wi. sempre otumerera, wakhuta wakathi. seca elimwe. senil seco wuuma. sede ntthona. seguir otthara. ohiiwerawera. segunda esposa namwattewaka. segundo anaaili. segurar opharela. seio nipele. seis (6) thanu na modha. seiva ekenyehi. sentar-se okilaathi. 59 sentir sentir solo wiimurya. sentir calor oviheriwa. separar ovalaanya. sessenta (60) miloko mithanna sese. seta nivaka. sete (7) thanu na pili. setenta (70) miloko mithanna pili. significado otaphulela. silencioso omaala. sim ayo. sobrancelha esiyo. sobre vadhulu wa. sobrinho(a) ndhulaka. sepultura ekhapuri. ser okhala. socorrer wakiha. ohana. sofrer ekoi. serrote eserra. sogra apwiyamwane. servir sogro anweya. serrar 60 orumela. sol sol suor ndhuwa. suave nkaphwani. subir owela. soldado natoropa. solo etthaya. soltar otaphula. soluçar otekhuma. som ndhu. sombra muuruthi. somente paahi. sonhar oloha. sopa madhi a nhudhi. soprar wundhela. sorrir ottheya. sovaco nkaphwani. sozinho mekhaya. subtrair ovukula. suficiente otoxa. sufocar ohimumula. suar sujo oripeliwa. sul okuusini. sumo esumu. suor oviheriwa. oviheriwa. 61 surdo tecer sussurrar waapa. ter sono ikhove. surdo ohiiwa. surpreender opwanyera. suspirar ophumudha. T - t tabaco soone. tamarinho kolokope. tabú mwiikho. também nitho. tampa ekhunelo. tampão ekhunelo. tanga nkotta. tangerina etangerina. tangerineira ntarangerina. tapar okhuneela. tarde othana. tábua ethabwa. talvez tartaruga ekaha. talili. tatuagem ehuku. tamanho nthito. tamareira nttaiko wa itthentte. 62 tecelão - a pessoa namatthava. tecelão - o pássaro nikethe. tecer tecer tomar banho teta nipele. teu yanyu. tia amatthi. teia de aranha ranttasi. tigela ekakasi. teimoso namakhanyerera. tijolo itixolo. tempestade etarupa. tímido namidhovelela. tempo tinha xilape. tempo chuvoso okathi wa epula. tinta etinta. tempo de colheita ohatta. tio ahaalu. tempo frio ewora worirya. tirar okhumiha. tempo seco elimwe. toca nikhuku. tempos passados ekhalai. tocar woopa. tendão eteku. tôco esa. tentar wehererya. todo yotheene. ter okhalana. todos atheene. otthava. tecido emaphana. tecto makhuluwo, nthari. okathi. ter cuidado woovelela. ter pena othunku. ter relações sexuais orupihana. terceiro anaararu. terminar omaliha. terra etthaya. tesoura etisora. testa eyuuxi. 63 tomar banho tristeza trabalho nteko. tradição mettelelo. traidor nolampu (espião). transplantar ophola. tomar banho orapa. trançar otthava. tranças ntthava. tomate etimathi. topo vadhulu. toranja etoranja. toranjeira nturanja. torcer trapo nnyanya. trazer oriiha. tremer othukumala. três (3) tthaaru. treze (13) nloko nathaaro. tribo nloko. trilho manawo. okorokonyola. tornozelo ekokwino. torrar waarika. torto okhoromana. tossir okothomola. toupeira nahuwo. toutinegra nvorokolo. 64 trinta (30) urinar trinta (30) miloko miraru. trovão etari. tristeza orimpwa. tu we. triturar otaphwela. tubarão namukumi. trocar waakakanya. tubérculo minani. troco waakakhanya. tuberculose okothomola. triste oripiwa nrima. tromba nnupi. tudo dhotheene. tronco tumor ettithimerya. túnica malaya. tutano ottoporotto. nrittha. tropeçar okakatuwa. U - u úlcera epedha, nikwatta nihinvola. umbigo ntekhu. último unha nikhope. omaliha. untar okarakasela. urina mihodho. urinar okhocela. ultrapassar wahiya. um (1) emodha. uma vez vamodha. 65 ter vertigens veneração V - v ter vertigens makhura. vedar vagina vedação otekelela. nanko. vaguear wethakasa. vala nraattho. vale nratthi. otekelela. veia ntika. vela eveela. velho wuuluvala. velocidade wivuula. vencer varrer owerya. ovela. vassoura nvelo. vender otumiha. vazio veneno da caça eveneno. 66 ohikhalavo etthu. veneno da feitiçaria veneno da feitiçaria nrette wawipha. veneno de cobra wamwe. veneração ottittimiha. vizinho vergonha owula muru, ehaaya. verme minku. vermelho yoseerya. vespa miiwi. vestir-se wiiwariha. viagem nkwaha. viajante nankwaha. viajar weetta nkwaha. vida okumi. viga mphalo. vingar-se wittottoma. vinte e dois (22) miloko mili na pili. ventilar woopa etheku. vinte e um (21) miloko mili na modha. vinte (20) miloko mili. violar ontuphela. vir orwa. virar orukunuwa. virar-se wipittuwa. virgem mwamwali. visão wonasasa. viscoso onyoma. vento viúva nankwele. ettheku. ventre viúvo nankwele. niphu. ver vivo ekumi (saudavel). woona. verdade exariya. verde ekithi. verde yamathapa. 67 vizinho zumbir voar ovava. você nyuwo. vocês nyuwodha. voltar otthika. vomitar orapheya. vizinho namwattamanana. evili. vosso yawinyu. voz ndhu. X - x xará somo. xima esima. Z - z zebra ekikiri. zumbir oruma. zagaia 68 nivaka. Árvore Genealógica dos termos familiares Δ - membro da família masculino Ο - membro da família feminina ▲- ‘eu’ = casamento | filhos 69 zumbir 70 zumbir Lista Alfabética de Palavras Emarevoni – Português 71 zumbir 72 zumbir A - a a de. anankwa mundo dos mortos. abakathi abacate. anharoye antepassado. acihi ruga. anlamu cunhado. ahaalu tio. anuulupale adulto. akhopela estrangeiro. anweya sogro. akina alguns; alguém. apatthula cultivar. ala este(a). apipi ale ele(a). apwapu avó. avô. ale dha eles. apwiyamwane sogra. aledha asaana correcto. aqueles. alukamasa argamassa. atapunya mexer comida. alyu atha alho. ata. amatthi tia. atheene todos. amma atiithi pai. amuluku deus. atthu povo. anaaili awo esse(a). ayo sim. mãe. segundo. anaararu terceiro. anakhotto exército. C - c cakare esquilo. 73 dha ekatha D - d dha assim. dhohimwa notícias. dhaii? o que?; como? dhoowaatikiwa relatório. dhawatta muitos. dhotheene tudo. E - e eberincela beringela. ehipa enxada. ebuloko bloco. ehirisi amuleto. ecaaro ehisapo preço. ninho. ececeri crista. ehopa peixe. eceko ehuku tatuagem. ecilecile epilepsia. ehulu mormoché. ecimoola mendigar. ejanela janela. eciwa ekaafi foice. perdiz. remo. ecohocoho bossa; papo; magro. ekaalasa calças. edhekedheke rim. ekaani edhidhi coruja; môcho. ekaaxa caixa. edhipo canção. ekadhu cajú. efukau fogão. ekafe café. ehaaya vergonha. ekaha tartaruga. ehako ekahi cabaça. adivinho. pequeno. ehantise fábula. ekakasi tigela. ehili capoeira. ekakhana pulseira. ehime poço. ekakuno cotovelo. ehimila feto. ekalawa barco. ehinatthi antes. ekamisa camisa. 74 ekapikaphi pestana. ekikiri ekaruma instrumento. ekirinkiri campainha. ekatana catana. ekithi verde (fruta). ekatha ekiya guia. dedo. zebra. ekattha copo. ekobere cobre. ekatthi quarto. ekoi ekaya ekokwino tornozelo. pangolim. sofrer. ekekhai realmente. ekole côco. ekenyehi seiva. ekoma dança; batuque. ekhaka galinha do mato. ekonya crocodilo. ekhala ekopo cacete. ekhalai tempos passados. ekore cor. ekhalako panela. ekoroso castanha de cajú. ekhapuri sepultura. ekotho nuca. ekhara rodilha. ekuku caroço. ekhavalo cavalo. ekulihi mosca. ekherela enguia. ekuluwe porco. ekhinampo cal. ekumi ekhootwa espádua. ekusinya cozinha. ekhope concha. ekuwo ekhoropa caracol. ekuyeri colher. ekhotto guerra. ekweeli certo. ekhove cara. elapo país; mundo. ekhovi elema armadilha de peixe. caranguejo. couve. vivo; saudavel. capulana. ekhukulo cadeira; banco. elemelo peso. ekhunelo tampão; tampa. elika ekhuni lenha. elimwe seca; tempo seco. ekhutta pombo. eloja ilha. loja. 75 elopwana eraranca elopwana pénis. epeecu beijar. elufu epeelosa bolso. mil (1000). emakira manga. epereku prego. emaphana tecido. epetthe anel. ematta machamba. ephace cesto. emetto lâmina. ephadho machado. emiya thanu quinhentos (500). ephareya praia. emodha um (1). ephau emombe boi. ephawo oco. empa ephera goiaba. casa. pão. emwaleyo lanterna. ephiliminci moela. emwidhi família. ephirima morcego. emya cem (100). ephiro enama careca; carne. ephittelo bainha. caminho. enanahi ananás. ephivi enari ephome sangue. . flauta. enena bexiga. ephomopo falcão. enika banana. ephula nariz. enowa cobra. epilimithi mosquito. enuwi abelha. epimentu pimento. enyutto martelo. epiphi epaalti epoma pitão. balde. escuridão; escuro. epahari mar. epooma cidade. epapa epottha escravo. colmeia. eparata prata. epowesiya poesia. eparathu prato. epoxolo pá. epasari mercado. epula epedha úlcera. epwitipwiti nu. 76 chuva. epwittipwitthi ovelha. esiyo epyo semente. eskatta escada. erantti ramo. eskopulo escopro. sobrancelha. eraranca laranja. eskova escova. erawe esokwe mandioca. pilão. erepolyu repolho. esumana semana. ereru queixo. esumu sumo. eretta doença. esya novo. erikiriki pupila. etakua floresta. eriyari etakwa selva; mato. entre. erukulo barriga. etala erukulu abdómen. etangerina tangerina. eruthu corpo. etara coxa. esa tôco. etari trovão; relâmpago. fome. esaakhu saco. etarupa tempestade. esamulo pente. etekho cordão umbilical. esapatu sapato. eteku esatakha f banquete. nia; esebola cebola. esenora cenoura. esepe armadilha de peixe de cesto. eserra serrote. esiko pescoço. esima xima. esinkano agulha. esintina latrina convencional. esiri parede. tendão. ethabua madeira. ethabwa tábua. ethaka grão. ethatta antílope. ethece ratazana. ethelo peneira. ethepo elefante. ethu coisa. ethuku borbulha. ethupula arrotar. ethuru cume. 77 etimathi hooti etimathi tomate. eviinyu bebida alcoólica. etinta evili tinta. bora. etisora tesoura. evi? etoranja toranja. ewiriphi eclipse. etororope gafanhoto. ewiya ettekusa malária. ewooro ouro. etthapo cacimba. ewoorotha horta. etthaya terra; solo. exa ettheku ar; vento. exaapa chapa. etthetteri estrela. exapala pele de animal. etthirima peito. exapheu chapéu. etthu exariya verdade; justiça. algo. qual? prato. chá. etthupo piolho. exawi etthuuwi formiga alada. exinelu sandália. ettithimerya tumor. exovoro casa de banho. ettuli costas. eyaadhu pulga. ettura cinza. eyano eveela vela. eyuuma ferro. isca. boca. evekelo pedido. eyuunu cintura; anca. eveneno veneno da caça. eyuuxi testa. G - g girasol girassol. H - h havara leopardo. hiiyo nós. 78 hooti com licença. I - i icera florescência. iphinkari incisão. ikakha escarro. ipuri cabrito. ikaruma ferramenta. ipwanapwaniha provérbio. ikhove ipwettupwettu antena. sono. ikhutte feijão. ireru barba. ikokhola lixo. ithale conto. ikopolo amêijoa. ithere caniço. ikuru força. ithutu flor. ikuwo roupa. itixolo tijolo. imiya pili duzentos (200). itthu bens. iphepedhu formiga. iyano lábio. K - k kamasi ranho; febre; constipação. kaxolima aguardente. kampatthi lado. khiisi kapanka cerveja tradicional de milho. khiyavo ninguém. kaphitthi arma de fogo. karaka batata doce; batata. khole macaco. khula cada. kolokope tamarinho. karamo leão. karera lula. kudhupa hiena. machimbombo. L - l laso lenço. lokho piri-piri. liini? quando? lusi fio. limau limão. 79 maadhi marupo M - m maadhi água. makwikwi pálpebra. maakha sal. malaleyo maapanuwa barbatana. malaphelo juramento. maara malasi saliva. . capim. madhadhu pulmão. malaya túnica; cajado. madhuelelo sabedoria. malivelo pagamento. madhuwelo conhecimento. malottelo linguagem. mahaadha papas. malua mahari lobolo. maluko brita. mahavo cêra. maluwa gato silvestre. mairi mamunnaka primo(a). pêlo de pessoa. civeta. maithori lágrimas. mamwalapwa cachorro. makacamiho dificuldade. manawo trilho. makakara chuvisco. mannaka marido. makala carvão. mannyaari rugoso. makalelo costume. manthe cunhada. makanyerero dever. manyakela dente molar. makharuka casca de ovo. mapararu costela. makhodhi concha do mar. mapasa gémeos. makholo descendente. mapattula lasca. makhoottiheryho impedimento. maphapo gémeos. makhuluwo tecto. mapheru espuma. makhura vertigens; óleo. mapururu pêlo de animal. makhutumbari papeira. marapo abóbora. makhuva esqueleto. mararara granizo. makutthi palha. mareliho benção. 80 maretta lepra. mari fezes. marove matope. marupo intestinos. masikini pobre. maskara máscara. miloko mili na pili vinte e dois (22). miloko miraru trinta (30). miloko misese quarenta (40). miloko mithanna pili setenta (70). matholo brinco. miloko mithanna sese sessenta (60). matopoto charco. miloko mithanu cinquenta (50). mattekenya matequenha. miloko nithanna ttharo oitenta (80). matthuwa pedras da lareira. mavalaka escama. mavatha albufeira. maxawe guelra. meele mapira. meelo amanhã. meepi onda. meesa mesa. mekhaya sozinho. meku nuvem. mettelelo tradição. mhinti indiano. mihodho urina. mihokoroko fruta. miiwi vespa. mikano fronteira territorial. mikavii? quantos? minani tubérculo. minku verme. mirawa limo. mitaphulela argumento. mithaka areia. miwanano compromisso. mixakaxaka lombriga. mixakoxako minhoca. miyo eu. miyo va eu mesmo. mmakira mangueira. mmatatani palma. mmilo garganta. mmiravo rapaz. mmoononi pulso. mmwidhi parente. miloko mili vinte (20). mokolo centopeia. miloko mili na modha vinte e um (21). mooma inhame. moolumo palavra. 81 moono mweri moono braço. Muluku Deus. moori pena. munepa espírito. mopo palmeira. munlano limite duma machamba. moro fogo; lume. munyepu ervas daninhas. mowa cacho. mura arco. mpakha até. muru cabeça. mpanttha wa ao lado de. muruwano insulto. mpaphaya papaieira. musokho imposto. mphalo viga. muthere alma. mphera goiabeira. muulumo discurso. mphidha avestruz. muupa escudo. mphira futebol. muuruthi sombra. mphivi pau-preto. mwaakha ano. mpipili canela da perna. mwaako montanha. mpiru mwaapalame pássaro. perú. mpuwa fundo. mwaayini de propósito. mpuwa wa dentro de. mwacithu insecto. mpwexakali louva-a-deus. mwaha porque. mualakhu galinha. mwakanihere complete. muannama animal. mwalapwa cão. muatya canoa; barco. mwalo muitatari libelinha. mwamwali moça; virgem. muitwana escravo. mwana filho(a). mukadhu cajueiro. mwana bebé. mukakha leite. mwanene dono. mukerekere borda. mwankokho reumatismo. mukina outro. mwapalame ave. mulambi cachimbo. mwaraka esposa. 82 faca. mwasaana pinto. mwiikho tabú. mweeri mês. mwiila mweetti amante. mwiiwa espinho. mweri mwiri árvore. mwisi fumo. lua; lua-cheia. mwetto perna. cauda. N - n na com. namafuraheliwa engraçado. naanano já. namahana ferreiro. naaru namahiyara estéril. orelha. nacimola mendigo. namaikuserera orgulhoso. nahapa fígado. namakhala habitante. nahuwo toupeira. namakhalana patrão; rico. naikuru forte. namakhanyerera teimoso. naitti namalima agricultor. mexoeira. nakhooto lagartixa. namalodhowa idiota; covarde. nakhuku corvo. namansepani anão. nakhuwo milho. namanthapani mamba verde. nakokonko lagarto. namanyonyiwa preguiçoso. nakoma sémem. namaphuca estúpido. nakomwe corcunda. namarakala coxo; paralítico; deficiente. nakuru poderoso. nakuwo maçaroca. nalipwe inchaço. nalipwi abcesso. namaciva gigante. namaciya pescador. namararusiwa prostituta. namarere escorpião. namarokolo coelho. namaroromeliwa importante. namarumwa mensageiro. namasaya caçador. 83 namathamaliwa ndhu namathamaliwa inquieto. nanhapaliwa bêbedo. namathamathama nómada. nanko namathela noivo. nankwa cadáver. namatthava tecelão (pássaro). nankwadhuni órfão. namattheka culpado. nankwaha viajante. namattheliwa noiva. nankwele viúva; viúvo. namatthukeliwa prisioneiro. nanlelo ainda. namatthumiha negociante. nanlepeni lagarta. namavilela paciente. nanrima egoista; invejoso. namawanana inimigo. nanrocoko curioso. namayariha parteira. nantthatto quiabo. namidhovelela tímido. naphipi cegonha. namoona profecia. naphulu rã. namootta magro. nasinyiko porco-espinho. namukumi tubarão. natahu barriga da perna. namunko larva. natiri namwaatteya polígamo. natoropa soldado. namwattamanana vizinho. nattuttu fonte. namwattewaka segunda esposa. nattuva amendoim. namwettelela espião. navenya depois. namwiwa espinheiro. nawamwe bílis. namwiwananeya honesto. nawiye ladrão. nanano agora. nawulukwe lagarta agama. nancici abcesso. naxariya justo. nancile sarampo. ncamo amarelo. nancolo anzol. ncoco rinoceronte. nanepa maluco. ncuko buraco. nanhakhu rico. ndhala lixeira. 84 vagina. promessa. ndhana ontem. nikakatau camaleão. ndhina nome. nikatapha crânio. ndhipo música; canto. nikethe tecelão (pessoa). ndhu nikharakasa casco. voz; som. ndhulaka sobrinho(a). nikharuka carapaça. ndhulu neto. nikhata ombro. ndhuri nikholo curral. antes-de-ontem. ndhuwa sol. nikhompe candeeiro. ndhuweli sábio. nikhope unha. nethakaraka generoso. nikhru nhakhu herança. nikhuku toca. nhakwa gergelim. nikhule rato. nhali nikhuli pele de pessoa. cana-doce. bando de pássaros. nhatha ateira. nikhutthu nádegas. nhimaaka irmão; primo(a). nikhuva osso. nhiphi nikokoro quintal. linha de pesca. nhudhi caldo; caril. nikukhu arbusto. nhupi nikula casca. nikuru multidão. ni . e. nihalapa cicatriz. nikurutho borboleta. nihiko nikutha joelho. dia. nihimo clã. nikwatta ferida. nihowa ladrão. nipalama lagarta monitor. nihuuwa casulo. nipantta alpendre. niihi cabelo. nipatha pato. niino dente. nipele seio; teta. niintulu barata. nipetta corneta. niittho niphero bolha. olho. 85 niphita nloko ni tanna pili niphita pata; garra. nkinakalakale nunca. niphito pedaço. nkinthuna não. niphotoro garrafa. nkoko palito. niphu nkole coqueiro. nkotta tanga. nkufu colar. abdómen; estômago; ventre. niphuru luar. niphuta embrulho. niphwanya dores do parto. niphweha febre. nipitho nó de madeira. nipupha asa. nkulukhana curandeiro. nkumi saudavel. nkunya homem branco. nkutampe pontapear. nkuttho sacrifício; oferta. nipuro lugar. nitho nkwaha viagem. também. nivaka nkwiri seta; zagaia. nlaathuma esbofetear. niwowo crosta. niwuryo melancia. niwuthulo corrente. nkahi camarão. nkakanyama arco-íris. nkamwene genro. nkaphwani sovaco; suave. nkhalihero ajuda. nkhavarakoni gruta. nkhoi corda. nkhomweni margem. nkhopo peixe-barba. nkhora porta. nkhova missanga. nkhulupale chefe. 86 nlaka feiticeiro. passo. nlamulo ordem; lei. nlapa embondeiro. nlatha lata. nlattu problema; conflicto. nlavilavi corrupto; malandro. nleka girafa. nletto hóspede. nlimao limoeiro. nlitthi cova. nloko tribo; dez (10). nloko na pili doze (12). nloko na sese catorze (14). nloko na thanu quinze (15). nloko nathaaro treze (13). nrakho armadilha. nloko ni modha onze (11). nrapala pele de pessoa. nloko ni tanna namodha dezasseis (16). nraranca laranjeira. nloko ni tanna pili dezassete (17). nloko ni tanna sese dezanove (19). nrathi riacho; rio. nratthi vale. nrepe abacateiro. nrepo abutre. nloko ni tanna tharo dezoito (18). nrethele paz; tranquilidade. nloko tanna sese noventa (90). nrette remédio. nrima coração. nrinki jovem; jarro. nloolo maluco (louco). nlopwana homem. nluku nrithi carga. rochedo; pedra. nlumi nrittha tronco. língua na boca. nlutte nrokoraka irmã. nó do dedo; nó. nrotto depois-de-amanhã. nrupa saco de plástico. nnahina criança. nnawo pé. nnawoni planta do pé. nnayo pegada. nneneva espesso. nsaasa palhota. nsepa fantasma. nsilo pedra de moer. nsiri pepino. nnika bananeira. nnupi nsittha calcanhar. tromba; bico. nsurukhu dinheiro. nnyaka chifre. nnyanya trapo. nolampu traidor; espião. nooce ovo. npatthetthe enxame. nphinomino aguilhão. nraattho vala. ntakuru folha. ntarangerina tangerineira. ntari fenda. ntata mão; punho. ntatthari raiz. ntekhu umbigo. 87 nteko odhuelana nteko trabalho; emprego. ntthulu manguço. nthala bambú. ntthuupi poeira. nthana coluna vertebral. nttottopelo louvor. nthari tecto; celeiro. nturanja toranjeira. nthato ponte. nturi assobio; apitar. nthito tamanho. ntuthu sanguessuga. nthiyana mulher. nuume sapo. nthoonyo polegar. nvelo vassoura. nthupi galo. nvini cabo. ntika músculo; veia. nvithe restos de comida. ntikwa folha de mandioca. nvorokolo toutinegra. ntoputo lagoa. nvuka arroz. nttaikho estaca. nvuttu ânus. nttapo nwali cruél; impaciente. pântano. nttapwatta pano. nwanani adversário. nttara lago. nwaxulo açoitar. nttava língua falada. nwiici chacal. nttethe aldeia. nxala lanho. ntthatto esteira. nxaxa acampamento. ntthava tranças. nxipha hérnia. ntthavi rede; rede de pesca. nxirika amigo. ntthona sede. nyuwo ntthu nyuwodha vocês. pessoa. você. O - o oca comer. odhala cheio; cheia. ochawa fugir; abandonar. odhama afundar. ociya pescar. odhapa peidar. odha queimadura. odhariha encher. 88 odhiva sabor; doce. ohimumula sufocar. odhiveliha agradar. ohinlotta mudo. odhiveliwa gostar. ohinthu ignorante. odhuelana conhecer. ohitho leste. odhukumana bolor. ohiya deixar. odhul ohiyerera desistir. ar. odhuna coçar. ohiyererya abandonar. odhuwela saber. ohiyu odhuweliwa conhecido. ohokolosera revolver. odhuweliwasa reputação. ohoma apunhalar; picar. odhya ohona queimar. noite. cego. odlhulu céu. ohonona obstruir; estragar. ofula ohoola adiantar. lavar. ofurahi alegre. ohoolela governar; liderar. ohala ohudha aprender. ficar. ohalana herdar. ohuhumuwa acordar. ohana ohukhumu punir. serrar. ohapuwa desvio; desviar. ohukumwa castigo. ohasa espezinhar. ohula ohatta colheita. ohuula castrar. ohela enfiar; pôr. ohuwa abrir. criar; domesticar. ohereneya rastejar. okakattha despedaçar. ohihimuwa reanimar-se. okakatuwa tropeçar. ohihiyu manhã. okaphila pestanejar. ohiira inocente. okapusa ferver. ohiiwa surdo. okarakasela untar. ohiiwerawera senil. okarimela brilhar. ohikhalavo faltar. okathi estação; tempo; outra vez. 89 okattuva olaleya okattuva coxear. okoca procurar; arranjar. okattuwa menstruação. okoha perguntar. okawana dividir. okokhola malhar; debulhar. okhala okokhora ajoelhar-se. habitar; estar; ser. okhalana ter. okootthiha proibir. okhalavo haver. okopha pedir emprestado; dívida. okhapa okorokonyola torcer; estrangular. . okhocela urinar. okoronowa grunhir. okhoma proteger com feitiçaria. okothomola tossir; tuberculose. okhootta negar. okukhula apascentar. okhoottiherya impedir. okukuma gaguejar. okhoromana torto; curva. okumanana encontrar-se com. okhoronowa roncar. okumi okhuma sair. okupali acreditar. okhumiha tirar. okurumula destruir. okhuna dobrar. okurumuwa aborto espontâneo. okhuneela tapar. okurunusa abrandar. okhupalela concordar. okurusa descarregar. okhupalelana acordo. okusa okhura mastigar. okuusini sul. okhurunya esfregar. okuwela gritar. okhurupa limpar (machamba). okwalaleya queda de água. okhuruwa descer. okwedha limpar (casa, quintal). okhuveha encurtar. okweliwa luto. okhuveya curto; baixo. okwena roer. okhwa okweya fraco. falecer. vida. levar. okhweya barato; fácil. okwiri feitiçaria. okilaathi sentar-se. olaiha despedir-se. 90 olaka aconselhar. olipelela esperar um tempo. olakela decidir. olipihera proteger com feitiçaria. olala oliva gasto. pagar. olaleya convidar; anunciar. olivihiwa multa. olanvwa presságio. oliyala esquecer. olapha jurar. oloha sonhar. olaphelela amaldiçoar. oloko barro. olapheleliwa maldição. olokwela atrasar; demorar. olaphuleliwa exorcizar. olotta falar; denunciar. olapuwa atravessar. olowa enfeitiçar; feitiço. olata oluma morder. lamber. olattana semelhante; parecer-se com. olawiha provar. omaala silencioso. omaaliha abrandar. omahye cemitério. ole aquele. olela omala dizer; educar. omaleliwasa arruinar. olelemeya balançar. olelihera explicar. olelo hoje. olemeliwa pesado. olevelela perdoar. oliipiha apertar. olika provocar. olikana igual. acabar. omaliha último; terminar. omana dar pancada; bater. omeettha cortar cabelo. omela germinar. omina assoar-se. ominyala corajoso. omirya engolir. ommaaliha acalmar. olili cama. olima omora capinar. omorosa deixar cair. olimela sachar. olipa caro; duro. olipela reparar; olhar. aterrar; cair. omphattuwa nascente. omuciha alimentar. 91 omumula opwina omumula respirar; descansar. opattiha acender. omwalana divorciar-se. opeherya madrugada. omwarya espalhar; dispersar. opepedha acariciar. onaaniha mergulhar na água; molhar. opephera copular. onanara feio. onanariwa ficar zangado; ferroz. oneena comichão. oneneva gordo. opera esfolar; rasgar. ophaca rachar. ophacera iniciar. ophako javali. onhasa perturbar. ophara apanhar em armadilha; agarrar. onkhupaliha persuadir. opharela segurar. onlema acarinhar. opheta amar. ontthu ophima medir. bondoso. ontuphela violar. ophirikeya rebolar. onuna gordura. ophiya onya defecar. ophola transplantar. chegar. onyaala murchar. ophoota chupar. onyakela pisar. ophuka resolver. onyakula fazer barulho. ophumudha suspirar; espirrar. onyanyala abandonar. ophutuwa explodir. onyemula piscar. ophuwa rebento. onyokha odiar. ophwanya obter. onyoma cola; viscoso. opuramela incubar; chocar. onyoonya aborrecer. opurula puxar; arrastar; empurrar. oohiwananeya confuso. oputaputera embrulhar. opacera começar; primeiro. opwanya encontrar. opatikha abraçar. opwanyera surpreender. opattha esculpir. opweha armazenar; guardar; conservar. opatthula lavrar. 92 opwesa partir. orukunuwa virar. opwesana chocar com. orukurerya rodear. opwina mergulhar (descender); afogar-se. oruma mandar; zumbir. orumela servir. oraara brincar; jogo. orapa orumiha enviar alguém. tomar banho. orupa orapelela nadar. orapheya vomitar. orara jogar; ralar. oraruwa . dormir. orupala grávida. orupihana ter relações sexuais. oruwa amassar. oruwana insultar. oravo mel. oreera oruweyu mergulhar (descender). bonito. orwa vir. osa amanhecer. osaya caçar. oreera nrima bom. oreeriha abençoar; ornamentar. orela pôr ovos. orera oseliha cumprimentar; consolar. limpo. osetta descascar. oseya plantar. osikha funeral. osila moer. oreriha polir. oretthe papa-formigas. oriiha trazer. orimela perdido. orimeliwa perder. orimpwa tristeza. oripa preto. oripeliwa sujo. oripiwa nrima triste. ororomela esperar com esperança. orowa ir. orowela buscar. oru osokoro em frente. osoma ler. osomiha ensinar. osona coser. osonyowa evadir. osuluheya respeitar. osura cerveja tradicional. osuwa ruminar. oswaamihana interceder. pus. 93 otakaiha otthomeya otakaiha juntar. othonya apontar. otakhaiha misturar. othoriha julgar. otakhala mau. othukumala tremer. otakiha imitar. othukumaniha juntar rebanho. otaphula desembrulhar; desamarrar; desapertar; soltar. othukumela gemer. otaphulela significado. otaphwela triturar. otatheya impotente. otattha sacudir. oteka construir; fazer. otekelela vedação; vedar. otekhuma soluçar. otepa piorar. otetherya cacarejar. othako árido; deserto. othana tarde. othatela arrumar. othela casar-se; casamento. otherekuwa escorregar. othereneya deslizar. otherenya escorregadio. othikela continuar. othikila cortar. othikiliwa embotado. othipa cavar. othipula escavar; desenterrar. othokolowa agudo. 94 othuma comprar. othumpwa picada. othunku ter pena. otikinya fazer cócegas. otothowa derreter. otoxa suficiente. ottaiva alto; cumprido. ottaiviha alongar. ottapa festejar. otteela branco; claro. ottelemeya flutuar. otthanla escolher. otthanya desprezar. otthapela felicitar. otthara cuspir; seguir. otthava trançar; tecer. otthene junto. otthepa carregar. ottheya rir; sorrir. otthika voltar. otthikela repetir. otthikelela recomeçar. otthikha deitar fora; jogar. otthikiha devolver. ottuula furar. otthimaka correr; correr água. otumerera sempre. otthimakela perseguir. otumiha vender. otthomeya pendurar. otupha saltar. otthowa escasso; desaparecer. otuphela atacar. otthu otuthuwa assustar. farinha. otthuka atar; amarrar. ovaanyiha contradizer. otthukelela prender. ovadha excisão. otthukumana reunir. ovaha otthuna crer; querer; precisar; desejar. ovalaanya separar. otthunela cobrir. dar; oferecer. ovaluwa diarreia. ovarela chamuscar. otthuniha permitir. ovattiha endurecer. otthunihera admitir. ovava otthupula pilar. voar; bater asas. ovedha cansado. ottikha atirar; deitar. ottikinya acenar; mexer corpo. ottimpwa engasgar. oveera oveerunya faísca. oveka ottipiha apagar. peneirar. pedir. ovekelela orar. ottittimiha veneração. ovela ottokola afiar. ottokotha amadurecer. varrer. ovelela acompanhar. ottonya gota. ovenya levantar-se; despertar; levantar. ottonyattonya gotejar. oveya leve. ottoporotto oviha calor. rebro. ottotta apanhar. oviheriwa suar; sentir calor; suor. ottottopela honrar. oviilo cogumelo. ottuli wa atrás de. ovilela paciência. otturuma rosnar; rugir. ovilikeya redondo. 95 ovilikutthuwa pili ovilikutthuwa rolar. owamwa espremer roupa. oviliwa falhar. owana ovinya coar; espremer. owanela disputar. ovira passar. owara lutar. aplicar. ovirikana diferente. oweese muchém. ovirkaniha alterar. owela ovitha oweleela evaporar. enterrar; esconder. subir. ovitikanya enrolar. owerewa doente; dor. ovolowa entrar. owereya doer. ovona owerya vencer; conseguir; poder; capaz. saciar; curar; recuperar; melhorar. ovonya errado; errar. owu ou. ovukula subtrair; diminuir. owula circuncidar. ovulala ferir-se. owurya beber. ovulaliha ferir. owuuluvala idoso. ovuluwa escapar. oxaka ovura remar. oxanka admirar. ovuwa glória. oxukhuru agradecer. hesitar; evitar. ovuwiha louvar. oyara owaawa amargo. oyariwa nascer. owaka oyeva raspar. owakatta esmagar. owala dar à luz. pequeno; estreito. oyudhayudha bocejar. fechar. P - p paahi somente. pephero bode. pahi chega. phaapa algodão. pakha gato. phuluvulu estrela cadente. paphay papaia. 96 pili dois (2). R - r rampha estrada. ranttasi teia de aranha. ranttaasi aranha. S - s saaka sipiha elefantíase. safatali faz favor. sipo grilo. sana bem. somo xará. seeni? porquê? soone tabaco. sese quatro (4). águia. T - t talili talvez. thanu na ttharu oito (8). tanii? quem? totottho outra vez. tanu na sese nove (9). tthaaru três (3). thanu tthakare harpa. cinco (5). thanu na modha seis (6). tthomottho hipopótamo. thanu na pili sete (7). V - v va aqui; para; em. vadhulu wa sobre. va sulu em cima. vaii? onde? vaate vaikho lareira; fogueira. fora. vadhulu topo. vakhani pouco. 97 vakhani vakhani vakhani vakhani normalmente; lento. vakhiviru perto. vale ali. vamodha uma vez. vanikhukuni abrigo. vano waxerera vansana sala. varavene muitas vezes. variyari no meio. vathi para baixo; chão. vathi va baixo de. vó aí. então. W - w waacerera acrescentar. waapapela palpar. waadhula depenar. waapeya cozinhar. waaherya adivinhar. waarika torrar. waaka waataleleya plano. conquistar. waakakanya trocar. waatta waakakhanya troco. wacerera aumentar. waakhela receber. wahiya ultrapassar. waakhula responder. wakhulana disputa. waakhulela aceitar. wakiha defender; socorrer. waakihera proteger. walowa envenenar. waakulana discutir. wamuiha amamentar. waakuva rápido. wamwe veneno de cobra. waala wapadha gatinhar. semear. abundar. waalaka contar. wapatha alisar. waamini acreditar. wapatthela aplanar. waamwa mamar. warya luz; brilho. waaneela fumado. watala estender. waapa wataleya liso. 98 sussurrar; fofocar; murmurar. watikha desenhar; escrever. wattasa bastante; excesso. wiitthana chamar. watthamela aproximar-se. wiiwa waxerera alargar. wiiwanana acordo; negociar. we tu. wiiwariha vestir-se. weela salpicar. wiiwelela escutar; obedecer. ouvir. weeliha fermentar. wiiwula ladrar. weettiha conduzir. wiiya wehererya tentar. wikalihera apoiar-se. wemela parar. wikho wa em frente de. wethakasa vaguear. wikhupanyera lamentar. wetta wikhutupula exaltar. andar. roubar. whettelela espiar. wikokhoriha acocorar-se. wi wila se. anoitecer. widhakuviha apressar-se. wimaaliha acalmar-se. widhatalela deitar-se. wipa widhinanela abster-se. wipittuwa virar-se. widhinyerera fingir. wipwaramatula escarranchar-se. widhona gabar-se. wisiha wiidhinlela queixar-se; lamentar. withomeya empoleirar-se. wiimpwa coagular. wittha wiimurya sentir. witthela reverso. wiina wittottoma vingar-se. dançar. cantar; inchar. aprofundar. entornar. wiinaina mover. wittuwa descansar. wiinanela cuidar. wivaherera encantamento. wiineliwa iniciação. wivuula velocidade. wiipha assassinar; abater na caça; matar. wiwanana reconciliar. wiirula despir-se. wiisa wiya fundo. wiwelela atento. assaltar. 99 woliha woliha xwethani emprestar. wu lá. wonasasa visão. wuemela estar de pé. wonela clareira. wuikho frente. woneya clareza. wukela amontoar; acumular. wonihera mostrar. wundhela soprar. wookolela endireitar. wunkha cheirar; cheiro. wookolola esticar. wunla wookowa recto. wunnuwa crescer; crescer plantas. woona ver. wuntaka quebrar. woopa tocar. wuntta apodrecer. chorar. woopela disparar. wunya woopopiha ameaçar. wunyerera enviar uma coisa. woosa wupuelela lembrar. assar. entregar. woosera fritar. wupulula descobrir. wootha mentira. wupuwela pensar. woothera acusar. wupuwelela planear. wootherya difamar. wurama inclinar-se; baixar. wootokola reparar coisa. wuuha woototha enganar. woova medo. woovelela ter cuidado. wottaivayo longe. abater no trabalho; derrubar. wuuluvala velho. wuuma seco. wuupa moldar. X - x xilape tinha. xoowa espada. 100 xwethani demónio. Y - y yahu nosso. yoonaana molhado. yaka meu. yoovaha presente. yamathapa verde (cor). yoripelela azul. yamuanene apropriado. yorirya frio. yanyu teu. yoseerya vermelho. yawa deles. yotheene todo. yawatta muito. yoviha quente. yawe yovila difícil. dele. yawinyu vosso. yowaanuwa largo. yawoopiha perigo. yowurya bebida não alcoólica. yolikanala perfeito. yoxankiha admiração. yonyuunya azedo. yuulupale grande. yooca comida. yoohifai mal. 101