itiOS LVSIADAS D B L V I S V E CAMÕES. Canco primeiro. S armas, & os barÕes afinalados, Que da Occidental praya Lufi• te/M, Por mares mica de antes nat negados, tPaflaram, âinda slem da lSm perigos, Mais & guerras do que prometia E entre gente & também as aforra íatâójublm&Zo. memoriasglorio/às fyii^queforaodiUanJo A hee, o hfperio, E aquellçs as terras Vuiojas de Afw3andnrÕü que por obras Se l>ao da ky da Morte (antando humana* edificarat> que Daquelles J)e A$ricatv esforçados, remota HoM%úno, Taprobana, ejpatbareypor Se a tanto me ajudar deuajlando, valerojas libertando, toda par o engenho is- A cx 1 9 le, arte* (e/Jem 4.0 CENTENÁRIO 1572-1972 Os Lusíadas. Lisboa, Antonio Gôçaluez, 1572 l . a edição S.L.R. â OS L ^ J LUSÍADAS EXPOSIÇÃO COMEMORATIVA DO 4.° CENTENÁRIO DE OS LUSÍADAS (1572-1972) ORGANIZADA PELA SEÇÃO DE EXPOSIÇÕES E INAUGURADA EM ABRIL DE 1972. MINISTÉRIO DA EDUCAÇÃO E C U L T U R A MINISTRO D E ESTADO SENADOR JARBAS GONÇALVES D E P A R T A M E N T O DE ASSUNTOS PASSARINHO CULTURAIS DIRETOR R E N A T O SOEIRO B I B L I O T E C A N A C I O N A L DIRETOR JANNICE DE MELLO MONTE-MÓR DIVISÃO DE PUBLICAÇÕES E DIVULGAÇÃO Chefe — Wilson Lousada Seção de Publicações Chefe — Nellie Figueira Seção de Exposições Chefe — Ilda Centeno de Oliveira Seção de Ecdótica Chefe — Maria Filgueiras Gonçalves áxorncé.u) \ Luis de Camões Em: Faria, Manoel Severim, 1583-1055 Discursos vários, 1624 S.I..R. S i e . l ' os - LUSÍADAS 1 5 7 2 - 1 9 7 2 CATÁLOGO DA EXPOSIÇÃO BIBLIOTECA N A C I O N A L DIVISÃO DE PUBLICAÇÕES E DIVULGAÇÃO 1972 OÄ* oa NOTA EXPLICATIVA Associando-se às comemorações que assinalam a passagem do IV Centenário da l. a edição dos Lusíadas (1572-1972), a Biblioteca Nacional desejou fazê-lo através de uma Exposição bibliográfica, cujo retrato impresso fica registrado nas páginas deste Catálogo. Julgamos que poucas outras homenagens, excetuando-se naturalmente a divulgação intensa da obra do grande poeta na sua totalidade épica e lírica, poderiam marcar mais significativamente a passagem dessa data, que é na verdade a da afirmação da nacionalidade lusa no simbolismo cie sua língua, a partir de Camões definitivamente consolidada como instrumento vivo de um povo, de um Estado, de uma cultura estabelecida em bases sólidas. Êste Catálogo, entretanto, exige uma advertência ou uma explicação prévia, que justifique sua organização. Retratando bibliograficamente a Exposição comemorativa do 4.° Centenário de uma obra específica de Luís de Camões — Os Lusíadas — não nos pareceu indispensável ampliar o tema central da homenagem, tornando-a extensível às demais manifestações literárias camonianas, o que equivaleria não só a um considerável aumento do volume material da Exposição, e conseqüentemente do Catálogo, como ainda a uma dispersão de pesquisa que não favoreceria nem ao épico nem ao lírico. Por isso mesmo, concentrando o Catálogo em torno do grande poema o resulta do final será uma luz mais intensa sobre o próprio passado da nacionalidade lusa anterior a Camões, que exatamente nesse passado encontrou os motivos para a construção do seu grande monumento literário, lingüístico e histórico. Daí a divisão bibliográfica em História de Portugal; Navegação, mapas, roteiros; Descobrimentos e conquistas; Os Lusíadas, (na sua fortuna bibliográfica através dos séculos), seguindo-se finalmente Fontes para Os Lusíadas; O Adatnastor, e, como fecho natural do desenvolvimento adotado, bibliografia selecionada sobre Os Lusíadas. •Fica dessa forma mais em destaque o poema em si, precedido das circunstâncias históricas e sociais que lhe deram origem, inclusive e principalmente no que se refere ao seu núcleo fundamental, que é a realização da grande aventura marítima da índia, que transfor- mou de fato a história do mundo ocidental na procura de novos e amplos espaços geográficos para sua expansão. E tanto na realidade da aventura quanto na realidade do poema, em que pesem opiniões contraditórias, a figura de Vasco da Gama é certamente o herói da grande epopéia, ainda que nele se queira ver apenas o símbolo representativo da própria nacionalidade portuguesa, o que não invalida a tese individualista por quase todos aceita. Fica assim explicado o dimensionamento não exaustivo em torno de Luís de Camões e sua obra, para que melhor se projetasse o objetivo básico da homenagem que a Direção da Biblioteca Nacional configura nas páginas deste impresso. Finalmente desejamos agradecer à Prof. a Cleonice Berardinelli, a colaboração gentilmente prestada à Seção de Exposições na seleção das principais edições dos Lusíadas e da bibliografia sobre o poema. Wilson Lousada "Os Lusíadas, o poema em que se canta e celebra a viagem de Vasco da Gama às índias, o poema dos rudes heróis, dos famosos e dos obscuros, o poema do lusitano herói coletivo e da aventura dos que se foram em frágeis lenhos pelos caminhos do mar, o poema que Luis de Camões escreveu com o seu amor, o seu pobre orgulho e as suas lágrimas saudosas, nas longas horas do exílio, esse poema único, jamais ultrapassado em nossa língua por nenhum outro, esse poema do mar — e que ao mesmo tempo é o poema da terra porque condensa, resume, exalta e celebra o que há de essencial, o que há de belo, de terrível e de forte, na pátria portuguesa e na sua história; esse poema, ao mesmo tempo antigo e novo, vivo e verde como o mar, esse poema é a legenda de Portugal." Augusto Frederico Schmidt — Discurso sobre Camões. In: Arquivo camoniano da Academia Brasileira de Letras. SUMÁRIO Pág. História de Portugal Navegação, mapas, roteiros 25 Descobrimentos e conquistas 30 Vasco da Gama 40 Os Lusíadas 44 Fontes para os Lusíadas 53 Bibliografia sobre Os Lusíadas 57 A B R E V I A T U R A S Coleções da Biblioteca Nacional B . N . — S.B. Seção Brasiliana B . N . — S.I. " d e Iconografia B.N. - " d e Leitura S.L. B.N. — S.L.R. " de Livros Raros B . N . — S.Mss. " de Manuscritos B.N. - " d e S.P. B . N . — S.Pub. " B.N. - " d e S.R. Periódicos de Publicações Referência HISTÓRIA DE PORTUGAL 1 ACADEMIA DAS CIÊNCIAS DE LISBOA - Collecção de-livros inéditos de historia portugueza, dos reinados de d. João I, d. Duarte, d. Affonso V, e d. João II; publicados de ordem da Academia Real das Sciencias de Lisboa, por José Corrêa da Serra . . . Lisboa, Off. da mesma Academia, 17901824. 5 v. il. O v. 4 tem o título: Collecção de livros inéditos de historia portugueza, dos reinados de d. Dinis, d. Affonso IV, d. Pedro I, e d. Fernando, publicados de ordem da Academia Real das Sciencias de Lisboa, pela Comissão de Historia da mesma Academia. Conteúdo. — v . l . Livro da guerra de Ceuta, por mestre Mattheus de Pisano. Chronica d'el rey d. Duarte, por Ruy de Pina Chronica d'el rey d. Affonso V, pelo mesmo autòr. v. 2-Chronica d'el rei d. João II, por Ruy de Pina. Chronica do conde d. Pedro de Menezes, por Gomes Eannes de Zurara. — v. 3 Chronica do conde d. Duarte de Menezes, de Ruy de Pina. Livro vermelho do senhor rey d. Affonso V. Fragmentos de legislação portugueza, extrahidos do livro das posses da Casa da supplicação. — v. 4. Chronica d'el rey d. Pedro I, por Fernão Lopes. Chronica d'el rey d. Fernando, pelo mesmo autor. Foros antigos d'alguns concelhos de Portugal [Santarém, S. Martinho de Moures, Torres Novas] — v.5 Chronicas dos senhores reis de Portugal, por Christovão Rodrigues Acenheiro. Foros antigos dos concelhos de Gravão, Guarda e Beja. Descripção do terreno em roda da cidade de Lamego. B.N. — S L . B . 15 » 2 — Portvgaliae monumenta histórica a saecvlo octovo post Christum, vsque ad qvintvmdecimvm, ivssv Academiae Scientiarvm Olosiponensis edita . . . Olisipone, Typis Academicis, 1856v. 1-4. Conteúdo. — v.1. Scriptores. — v.2. Leges et consvetudines. — v.3. Diplomata et chartae. — v. 4. Inquisitiones. B.N. — S L R . 3 AMARAL, Antonio Caetano do, 1747-1819 - Memória V, para a história da legislação e costumes de Portugal. Ed. preparada e organizada por M. Lopes de Almeida e César Pegado [Pôrto] Liv. Civilização [1945] lxix, 258 p. il. [Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série miscelânea, 1] B.N. — S.L 4 AZURARA, Gomes Eanes de, sec. XV — Chronica de el-rei d. João I. Lisboa, Escriptorio, 1899. 3 v. em 1 (Bibliotheca de clássicos portuguezes) B.N. — S.L 5 BATAILLON, Marcel — Études sur le Portugal au temps de l'humanisme [Coimbra] Universidade, 1952. vii, 307 p. B.N. — S.L 6 BEAZLEY, Charles Raymond, 1868- O infante d. Henrique e o início dos descobrimentos modernos. Trad. do inglês, anotada por Antonio Alvaro Dória. Pôrto, Liv. Civilização [1945] 314 p. il. [Coleção peregrina, 2] B . N . — S.L. 7 BENSAÚDE, Joaquim — A cruzada do infante D. Henrique [Lisboa] Agencia Geral das Colonias, 1942. 123 p. Sôbre os Lusíadas: p. 61-67. B . N . — S.L. 8 BRANDÃO, Antonio, sacerdote, 1584-1637 — Crónica de d. Afonso Henriques, Edição actualizada com -uma introdução de A. de Magalhães Basto [Pôrto] Liv. Civilização [1945] 402 p. (Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série régia) B . N . — S.L.R. 16 9 — Crónicas de d. Sancho I e d. Afonso II. Edição actualizada com uma introdução de A. de Magalhães Basto [Porto] Liv. Civilização [1945] xxiv, 318 p. (Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série régia) B . N . — S.L. 10 BRITO, Francisco Mendes de, 1894 — O infante d. Henrique (1394-1460) Lisboa, Liv. Portugália, 1942 [i.é 1943] 291 p. B . N . — S.L. 11 BROCHADO, José Idalino Ferreira da Costa, 1904 - D. Afonso Henriques. Lisboa, Portugalia ed. [1947] 298 p. il. B . N . — S.L. 12 — D. Sebastião, o Desejado. Lisboa, Ed. Império [1941] 362 p. il. B . N . — S.L. 13 BUENA PARADA, Juan de — Epitome de la vida, y hechos de don Sebastian dezimo sexto rey de Portugal, y vnico deste nombre. Jornadas que hizo à las conquistas de Africa, y su muerte desgraciada. Com discursos escolásticos, políticos, historiales, y morales, deduzidos de la mesma historia . . . Madrid, A. Gonçalez de Reyes, 1692 [21] f., 210 p. [7] f. il. B . N . — S.L. 14 CABREIRA, Antonio, 1868 - O milagre de Ourique e As cortes de Lamego. Lisboa, "A Peninsular", 1925. 110 p. il. B . N . — S.L. 15 CASTILHO, Antonio Feliciano de, 1800-1875 - Quadros históricos de Portugal. Rio de Janeiro [Typ. Commercial de Soares] 1847. iii, 252 p. il. B . N . — S.L. 16 CASTRO, João de, 1551?-1623? - Discvrso da vida do sempre bem vindo, et apparecido rey dom Sebastiam nosso senhor o Encuberto desde seu naçimêto tee o presente: feyto &• dirigido por dom Ioam de Castro . . . Paris, Martin Verac, 1602. 135 [1] f. B . N . — S.L.R. 17 17 CASTRO, Luis Vieira de, 1898 - A formação de Portugal [Funchal, Typ. Esperança] 1938. 95 p. il. B . N . — S.L. 18 [CHAGAS, Manuel Pinheiro], 1842-1895 - A Guerra da Independencia illustrada com o retrato do mestre de Aviz . .. Lisboa, David Corazzi, 1885. 63 p. il. (Bibliotheca do povo e das escolas, 97) ' A Guerra da Independência contada por Luiz de Camões": p. 45-57. B . N . — S.L. 19 CRÓNICA de cinco reis de Portugal. Inédito quatrocentista reproduzido do Cód. 886 da Biblioteca públ. municipal do Pôrto; seguido de capítulos inéditos da versão portuguesa da Crónica geral de Espanha e outros textos. Ed. diplomática e prólogo de A. de Magalhães Basto . . . [Pôrto] Liv. Civilização [1945] v. 1 [Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série régia] B.N. — S.L 20 DAUX, André Adolphe — Le Portugal de Camões, suivi d'une traduction française des stances contenues dans l'ouvrage, par A. A. Daux. Paris, Imp. F. Pichon, 1890. 384 p. front. B.N. — S L R . 21 ESAGUY, José de, 1899 — O minuto vitorioso de Alcacer-Quibir (Batalha do Mohácen, 4 de agosto de 1578) Lisboa, Agência Geral das Colónias, 1944. 224 p. il., mapas desd. B . N . — S.L. 22 FIGUEIREDO, Antero de, 1866? - D. Pedro e D. Inês, "o grande desvayrol" 1320-1367. 2. ed., rev. Paris, Liv. Aillaud e Bertrand, 1914. 328 p. B . N . — S.L. 23 FONSECA, José Tomas da, 1877 - D. Afonso Henriques e a fundação da nacionalidade portuguesa. Coimbra [Coimbra ed.] 1949. 420 p. il. B . N . — S.L.R. 18 24 FRANCO, Sezinando Raimundo das Chagas, m. 1914 — Quadros da historia de Portugal coordenados por Chagas Franco e João Soares. Ilustrações de Roque Gameiro e Alberto de Sousa. Prosa original de Chagas Franco. Lisboa, Papelaria Guedes, 1917. 138 p. il. color. B.N. — S I . 25 GALVÃO, Duarte, 1445?-1517 — Chronica do muito alto, e muito esclarecido principe D. Affonso Henriques, primeiro rey de Portugal, composta por Duarte Galvão . . . Fielmente copiada do seu original que se conserva no Archivo Real da Torre do Tombo .. . por Miguel Lopes Ferreira. Lisboa, Na Officina Ferreyriana, 1726. [21] 95 p. B N . — S.L.R. 26 — Crónica del rey dom Affomsso Hamrriques, primeiro rey destes regnos de Portugall, por Duarte Galluam . .. Publicada pelo bacharel Manuel de Castro Guimarães, conde de Castro Guimarães, em commemoração da morte do cronista [Cascaes, 1917] xli, 216 p. il. B . N . — S.L. 27 [GALVÃO, Henrique Carlos da Mata] 1895 - Portugal 1940. Álbum comemorativo. Fundação: festas de Guimarãis Cortejo do Mundo português. Seção colonial da exposição do mundo português [Texto por Henrique Galvão, desenhos a lápis e capa por Eduardo Malta, figurinos por Manuel Lapa. Pôr to, Litografia Nacional do Pôr to] 1940. 32 p. il., est. (alg. color.) B . N . — S.L 28 GOIS, Damião de, 1502-1574 — Chronica do felicíssimo rei Dom Emanvel, composta per Damiani de Goes, dividida em qvatro partes . . . Lisboa, Francisco Correa, 1566-[1567] 4 v. em 1. B.N. — S . L . R . 29 — Crónica do felicíssimo rei d. Manuel . . . Nova ed., conforme a primeira, anotada e prefaciada, dirigida por Joaquim Martins Teixeira de Carvalho, e David Lopes. Coimbra, Imp. da Universidade, 1926. 4 v. facsimiles das f. de rosto da 1. ed. de 1566-67 (Scriptores rervm lvsitanarvm, sér. A) 19 30 — Chronica do sereníssimo principe D. João escrita por Damião de Goes, dirigida ao munto magnanimo e poderoso rei D. João III do nome. Coimbra, Real Off. da Universidade. 1790. [4] f., 247 p. B.N. — S.L. 31 — Damiani a Goes eqvitis Lvsitani aliqvot opvscvla . . . Lovanii, Rutgeri Rescij, 1544. Não paginado B.N. — S.L.R. 32 — Opúsculos históricos. Trad. do original latino pelo prof. Dias de Carvalho [rev. por Eugênio de Freitas] pref. de Camara Reys [Porto] Liv. Civilização [1945] 272 p. il. (Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série Cimélia, 1) B.N. — S L . 33 HERCULANO, Alexandre, 1810-1877 - Historia de Portugal. Lisboa, Viuva Bertrand e filhos, 1846-1853. 4 v. B.N. — S L . 34 [LEÃO, Duarte Nunes de] m. 1608 — Crônicas del rey dõ Iom de gloriosa memoria o I. deste nome, e dos reys de Portvgal o X., e as dos reys D. Dvarte, e D. Affonso o V . . . Tirados a lvz por ordem do limo. e Rmo. Senhor Dom Rodrigo da Cvnha, arcebispo de Lisboa . . . a Avtos do levantamento e ivramentos d'el-rey N. S. D. Ioãm o IV, e do sereníssimo principe D. Theodosio . . . 8c proposições das cortes. Lisboa, Antonio Aluarez, 1643. [8] 406, 61, 250, [56] p. B.N. — S . L . R . 35 — Primeira parte das chronicas dos reis de Portvgal, reformadas pelo licenciado Dvarte Nvnez do Lião . . . Lisboa, P Craesbeeck, 1600 [1] 239, [8] f. il. B.N. — S . L . R 36 LOPES, Fernão, n. ca. 1380 - Chronica de el rei D. Fernando por Fernão Lopes. Lisboa, Escriptorio, 147 rua dos Retrozeiros, 1895-96. 3 v. em 1. (Bibliotheca de clássicos portuguezes, 6) B.N. — S.L.R. 20 37 — Chronica dei rey d. Pedro I. deste nome, e dos reys de Portugal o oitavo. Cognominado o Justiceiro. Na forma em que a escreveo Fernão Lopes, primeiro chronista mór deste reyno. Copiada fielmente do seu original antigo, dada à luz, e accrescentada de novo desde o seu nascimento até ser rey; e outras acções, e noticias de que o author não t r a t a . . . Lisboa Occidental, Na officina de M. Fernandes da Costa, 1735 [12] f., 580 p. [1] f. B.N. — S.L.R. 38 MACHADO, Diogo Barbosa, sacerdote, 1682-1772 - Memorias para a historia de Portugal, que comprehendem o governo dei rey D. Sebastião, único em o nome, e decimo sexto entre os monarchas portuguezes: do anno de 1554 até o anno de 1561 . . . Lisboa Occidental, Joseph Antonio da Sylva, 1736-51. 4 v. il. Os vols. 3-4 têm a imprenta: Lisboa, Regia Oficina Sylvianna. B.N. — S.L.R. 39 MARIZ, Pedro, m. 1615 — Diálogos de varia historia, em que sumariamente se referem muytas cousas antiguas de Hespanha e todas as mais notauees que em Portugal acontecerão em suas gloriosas conquistas, antes e depois de ser levantado a dignidade Real. E outras muytas de outros reynos dignas de memoria. Com os retratos de todos os reys de Portugal . . . Coimbra, Na Officina de Antonio de Mariz, 1594. [9] 244 [6] f. il. 40 MARTINS, Joaquim Pedro Oliveira, 1845-1894 - Os filhos de d. João I. Lisboa, Imp. Nacional, 1891. vii, 471 p. il. B.N. — S L . 41 — Historia de Portugal por J. P. Oliveira Martins. 12. ed. com a publicação de algumas cartas recebidas pelo autor quando do aparecimento da obra. Lisboa, Antonio Maria Pereira, 1942. 2 v. B . N . — S.L.R. 21 42 — O príncipe perfeito, precedido de uma introd. acerca do complemento e plano geral da obra por Henrique de Barros Gomes. 2. ed. Lisboa, Parceria A. M. Pereira, 1915. 297 p. il. Obra póstuma e incompleta. B.N. — S L . 43 — Vida de Nun'Alvares, historia do estabelecimento da dynastia de Aviz. Desenhos de Casanova. Lisboa, Antonio Maria Pereira, 1893. 8, 469 p. il. B.N. — S L . 44 MONTEIRO, Damaso Joaquim Luis de Sousa, 1807P-1842? Biographia das personagens illustres de Portugal . . . ornada de retratos lithographados e de vinhetas alusivas a alguma passagem notável da vida de cada uma [Lisboa, Imprensa Nacional, 1840] [66] p. 18 est. B.N. — S I . 45 MORAIS, Alexandre José de Melo, 1816-1882 - Luiz de Camões levantando o seu monumento; ou a historia de Portugal justificada pelos Lusíadas, pelo dr. Mello Moraes. Rio de Janeiro, Eduardo & Henrique Laemmert [1860] iv. 93 p. B.N. — S L . 46 OSORIO, Jeronimo, bispo de Silves, 1506-1580 - De rebus Emmanvelis regis lvsitaniae invictissimi virtvte et avspicio gestis libri dvodecim .. . Olysippone, Antonium Gondifaluü . . . 1571. 480 p. [1] f. B.N. — S . L . R 47 — Da vida e feitos de el-rei d. Manuel. XII livros dedicados ao cardeal d. Henrique seu filho . . . Vertidos em português pelo padre Francisco Manuel do Nascimento. Ed. actualizada e prefaciada por Joaquim Ferreira [Porto] Liv. Civilização [1944] 2 v. (Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série régia) B . N . — S.L.R. 22 48 PEREIRA, José Pinto, 1659-1733 - Apparatus historicus decem continens argvmenta, sive, non obscura Sanctitatis indicia, religiosissimi principis D. Alfonsi Henrici primi portugalliae regis . . . Romae, Typographia Rochi Bernabo, 1728 [12] f-, 219 p. B.N. — S.L.R. 49 PEREIRA, Nuno Alvares, 1360-1431 - Coronica do condestabre de Portugall dom Nuno Alurez Pereyra principiador da casa de Bragãça. Sem mudar dãtiguidade de suas palauras nê estilo . .. [Lisboã, Germã Galharde, 1554] Ixvi [4] f. 2 retr. B . N . — S.L. 50 PERES, Damião, 1889 — Como nasceu Portugal. Barcelos [Companhia editora do Minho] 1938. 86, [2] p. il. B.N. — S.L. 51 PERES, Damião, 1889 - ed. - História de Portugal. Edição monumental comemorativa do 8.° centenário da fundação da nacionalidade, profusamente ilustrada e colaborada pelos mais eminentes historiadores e artistas portugueses. Direcção literaria de Damião Peres . . . direcção artística de Eleutério Cerdeira . . . Barcelos, Portucalense editora Lda., 1928-35 [i.é. 1938] 8 v. il., est., mapas, facs. mus. B.N. — S R , 52 PIMENTA, Alfredo Augusto Lopes, 1882 - D. João III. Porto, Liv. Tavares Martins, 1936. 362 p. il. [Estudos históricos, biblioteca de revisão histórica] B.N. — S.L. 53 PINA, Rui de, 1440-1521 - Crónica de d. Diniz, segundo o códice inédito n. 891 da Biblioteca pública municipal do Pôrto, seguida da versão actualizada da edição ferreiriana de 1726 [Pôrto] Liv. Civilização [1945] 342 p. (Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série régia) B . N . — S.L. 54 — Chronica de El Rey Dom Affonso o qvarto do nome, e settimo dos reys de Portvgal, assi como a deixov escripta Ruy de Pina .. . Lisboa, Paulo Craesbeeck, 1653. [6] 73 [2] f. Prologo de Pedro de Mariz B.N. — S.L.R. 23 55 PRESTAGE, Edgar, 1869-1951 - The chronicles of Fernão Lopes and Gomes Eannes de Zurara, with translated extracts and seven illustrations. Watford [Voss & Michael] 1928. xi, 99 p. il. B . N . — S.L. 56 RESENDE, André de, 1498-1573 - Libri quatuor de antiqvitatibvs Lvsitaniae à Lucio Andrea Resendio olim inchoati, & à Iacobo Menoetio Vasconcello recogniti, atq absoluti . . . Eborae, Martinus Burgensis, 1593. [17] f., 259, 46 p„ [9] f. B N . — S.L.B- 57 SCHÄFER, Heinrich, 1794-1869 - Historia de Portugal desde o começo da monarchia em 1095 até a época actual . . . Trad. para o francez por Mr. Henrique Soulange — Bodin e vertida d'este idioma para o portuguez por Joseph Lourenço Domingues de Mendonça. Lisboa, Typ. do J. B. Morando, 1842-47. 13 t. em 12 v. il. B . N . — S.L. 58 SOUSA, Antonio Caetano de, sacerdote, 1674-1759 — Historia genealógica da casa real portuguesa desde a sua origem até o presente, com as famílias illustres, que procedem dos reys, e dos sereníssimos duques de Bragança . . . Lisboa Occidental, Joseph Antonio da Silva, 1735-48. 12 v. em 13. il. B . N . — S.L. B.N. — S.L.R. 59 SOUSA, Luis de, sacerdote, 1555-1632 — Annaes de elrei Dom João Terceiro por Fr. Luiz de Sousa publicados por A. Herculano. Lisboa, Typ. da Sociedade Propagadora dos Conhecimentos Úteis, 1844. xxiii, 469 p. facs. B . N . — S.L. B.N. — S.L.R. 60 SOUSA, Manuel de Faria, 1590-1649 — Evropa portuguesa. 2. ed. correta, ilvstrada y anadida en tantos lugares y con tales ventajas que es labor nueva, por su autor Manvel de Faria y Sovsa . . . Lisboa, Antonio Craesbeeck de Mello, 1678-1680, 3 v. est. B . N . — S.L.R. 24 Lisboa. See XVI Em: Staden, Hans. Dritte Buch Americae . . . 1593 S . L . R. 61 — Historia dei reyno de Portugal, dividida en cinco partes . . . Nueva ed. enriquezida con las vidas de los quatro últimos reyes, y con las cosas notables que acontecieram en el mundo durante el reynado de cada rey, hasta el ano de M . D C C . X X X . Brusselas, Francisco Foppens, 1730. xxi, 456, xlix p. il. B . N . — S.L. 62 VASCONCELOS, Antônio, sacerdote, 1554-1622 - Anacephalaeoses id est, svmma capita actorvm regvm Lvsitaniae auctore P. Antonio Vasconcellio . . . accesserunt epigrammata in singulos Reges ab insigni poeta Emmanvele Pimenta . . . et illorum effigies ad viuum expressae, cura, & sumptibus Emmanuelis Sueyro Regiae Catholicae Maiestatis Aulici Familiaris, Equitis militiae Saluatoris nostri Iesv Christi; 8c Domini de Voorde. Antverpiae, Petrum & loannem Belleros, 1621 [14] 597 [23] p. grav. a buril. B . N . — S.L.R 63 VASCONCELOS, Antonio Garcia Ribeiro de, sacerdote, 1860 — Inês de Castro; estudo para uma série de lições no curso de história de Portugal . . . Pôrto, Marques Abreu, 1928. 185 p. il. Ao alto do título: Universidade de Coimbra. Faculdade de letras. Instituto de estudos históricos. NAVEGAÇÃO, MAPAS, ROTEIROS 64 CASTRO, João de, 1500-1548 - Primeiro roteiro da costa da índia desde Goa até Diu narrando a viagem que fez o vice-rei d. Garcia de Noronha em socorro desta ultima cidade, 1538-1539 por Dom João de Castro, governador e vice-rei que foi da índia, segundo Ms. autographo. Publicado por Diogo Kõpke . . . Porto, Typ. Comercial Portuense, 1843. xliv, xii, 284 p. il. — Roteiro de Goa a Diu . . . mappas. Porto, Typ. Commercial Portuense, 1843. 15 mapas facs. color. B . N . — S.L.R. 25 65 — Roteiro de Lisboa a Goa .. . Annotado por João de Andrade Corvo . . . Lisboa, Academia Real das Sciencias, 1882. xv, 428 p. il. v B.N. — S.L. 66 — Roteiros de D. João de Castro. 2. ed. prefaciada e anotada por A. Fontoura da Costa [Lisboa] Agencia Geral das Colonias, 1939-40. 3 v. em 4. il. B.N. — S.L. 67 — Tratado da Sphaera — Da geografia — Notação famosa — Informação sobre Maluco — de D. João de Castro (inéditos) Pref. e notas por A. Fontoura da Costa [Lisboa] Agencia Geral das Colonias, 1940. 128 p. il. B.N. — S . L 68 CHAVES, Jeronimo de, sec. XVI — Chronographia; Repertório de los tiempos . .. compuesto por Hieronymo Chaves. Seuilla, Juan Gutierrez, 1566. 253 f. il. (grav. em mad.) Folha de rosto manuscrita. Segundo Palau, esta ed. é a última feita em vida do autor. B . N . — S.L.R. 69 CORTESÃO, Armando, 1891 — Portvgaliae monvmenta cartographica, por Armando Cortesão e Avelino Teixeira da Mota. Lisboa, 1960. 6 v. front. color., mapas (alg. desd.. alg. color) facs. Comemorações do V centenário da morte do Infante D. Henrique. Texto e legendas em inglês e português. B.N. — S I 70 COSTA, Abel Fontoura da, 1869 - Bibliografia nautica portugueza até 1700 [Lisboa] Agência Geral das Colonias, 1940. 157 p. il. Publicado em 1934 como um apêndice à "Marinharia dos descobrimentos". B.N. — S R . 71 — A marinharia dos descobrimentos. 3. ed. Geral do Ultramar, 1960. 532 p. il. Lisboa, Agencia B.N. — S.L.R. 26 72 — Roteiros portugueses inéditos da carreira da índia do século XVI: I — Roteiro para a índia e Oriente de autor anônimo. II — Coleção de roteiros, de Manuel Alvares. III — Primeiro roteiro, de Vicente Rodrigues. IV — Derotero de las islãs Primeras e de Angoxa, de João Baptista Lavanha. V — Roteiro, de Manuel Monteiro e Gaspar Fer. reira [Reimão] com a assistência de João Baptista Lavanha. Prefaciados e anotados por A. Fontoura da Costa [Lisboa] Agência Geral das Colônias, 1940. 189 p. il., mapa color. B.N. — S L . 73 C O U T I N H O , Carlos Viegas Gago, 1869-1959 - A náutica dos descobrimentos; os descobrimentos maritimos vistos por um navegador. Colectânea de artigos, conferências e trabalhos inéditos .. . organizada e prefaciada pelo comandante Moura Braz. Lisboa, Agência Geral do Ultramar, 1951-52. 2 v. il. B.N. — S B . 74 DOURADO, Fernão Vaz, sec. XVI - Atlas de Fernão Vaz Dourado. Reprodução fidelíssima do exemplar da Torre do Tombo, datado de Goa, 1571. Publicado por iniciativa e sob a direcção do Visconde de Lagoa .. . Porto, Livraria Civilização, 1948. [4] f. 21 pranchas color. (Biblioteca histórica de Portugal e Brasil). B . N . — S.L 75 [ENCISO, Martin Fernandez de] 1470P-1528 - Suma de geographia q trata de todas las partidas 8c prouincias dei mundo: en especial de índias & trata largamête dei arte dei marear: juntamête com la esphera en romãce regimiêto dei sol 8c dei norte; nueuamente hecha . .. [Sevilla, Jacopo Cromberger, 1519] [75] f. B.N. — S.L.R. 76 EREDIA, Manuel Godinho de — Plantas de praças das conquistas de Portugal feytas . . . por Manuel Godinho de Eredia, cosmographo, em 610. Manuscrito, 1 f. 20 mapas aquarelados. 27 77 FALEIRO, Francisco, séc. XVI — Tratado del esphera y del arte del marear, compuesto por Francisco Faleiro . . . Reproduction fac-similé de l'exemplaire appartenant à la Bibliothèque Royale de Munich, édition 1535 Séville. Munich, J. B. Obernetter, 1915. 102 p. il. [Histoire de. la Science nautique portugaise à l'époque des grandes découvertes. Collection des documents publiés par . . . Joaquim Bensaude, 4] B.N. — S L R . 78 LISBOA, João de, sec. XVI — Livro de marinharia: Tratado da agulha de marear de João de Lisboa, Roteiros, sondas e outros conhecimentos relativos à navegação. Códice do século XVI, que pertenceu à livraria do falecido Marquez de Castello Melhor . . . adquirido pelo duque de Palmeila . . . Copiado e coordenado por Jacinto Ignacio de Brito Rebello. Lisboa, Libanio da Silva, 1903. 308 p. il. (alg. color.) B . N , — S.L. 79 NUNES, Pedro, séc. XVI — De arte atqve ratione navigandi libri dvo. Eivsdem in Theoricas planetarum Georgij Purbachij annotationes, 8c in problema mechanieum Aristotelis de motu nauigij ex remis annotatio vna. Eivsdem De erratis Orontij Finoei liber vnus. Eivsdem De Crepusculis lib. 1. Cum libello Allacen de causis crepusculorum. Conimbicae, Antonij à Marijs, Vniuersitatis typographi, 1573. [5] f., 201 p. [1] f., 56 p. [1] f., 63 p. [1] f. il. B.N. — S L R . 80 — Tratado da sphera com a theoria do sol e da lua. E ho primeiro liuro da Geographia de Cláudio Ptolomeo Alexãdrino. Tirados nouamente de latim em lingoagem pelo doutor Pero Nunez cosmographo del Rey dõ João ho terceyro . . . E acrecétados . . . [Lisboa, Germão Galharde, 1537] [90] f. il. B.N. — S.L.R. 28 81 PEREIRA, Duarte Pacheco, 1465P-1633? - Esmeraldo de situ orbis por Duarte Pacheco Pereira. Edição commemorativa da descoberta da America por Christovão Colombo no seu quarto centenário sob a direção de Raphaël Eduardo de Azevedo Basto . . . Lisboa, Imprensa Nacional, 1892. xxxv, 125 p. facs. B.N. — S.L.R. 82 PERESTRELO, Manuel de Mesquita, sec. XVI - Roteiro da África do Sul e Sueste desde o cabo da Boa Esperança até ao das Correntes (1576) por Manuel de Mesquita Perestrelo. Anotado por A. Fontoura da Costa [Lisboa] Agência Geral das Colonias, 1939. 95 p. il. Texto em português e inglês. B.N. — S L . 83 PTOLOMAEUS, Claudius - [Cosmographia Trad. por Jacobus Angelus, ed. por Dominus Nicolaus Germanus. Vime, Ivsti de Albano, 1486] 204 f. incl. il., 32 mapas duplos color. B . N . — S.L 84 R E G I M E N T O do estrolabio e do quadrante. Tractado da spera do mundo. Reproduction fac-similé du seul exemplaire connu appartenant à la Bibliothèque Royale de Munich. Munich, Cari Kuhn, 1914. viii, 31, 64 p. il. [Histoire de la science nautique portugaise à l'époque des grandes découvertes. Collection de documents publiés par . . . Joaquim Bensaude, 1] B . N . — S.L.R. 85 REIMÃO, Gaspar Ferreira, m. 1626 — Roteiro da navegação e carreira da índia, com seus caminhos, & derrotas, sinais, 8c aguageis & diferenças da agulha. Tirado do que escre» veu Vicente Rodrigues 8c Diogo Afonso, pilotos antigos. Agora novamente acrescentado a viagem a Goa por dentro de São Lourenço, 8c Moçambique, 8c outras muitas cousas, 8c advertências, por Gaspar Ferreira Reimão . . . Prefaciado por A. Fontoura da Costa. 2. ed. [Lisboa] Agência Geral das Colonias, 1939. 78 p. il., mapas desd. (color.) 29 86 WALDSEEMÜLLER, Martin, 1470-1521? - Die älteste Karte mit dem Namen Amerika aus dem Jahre 1507 und die Carta Marina aus dem Jahre 1516 des M. Waldseemüller (Ilacomilus) Herausgegeben mit Unterstützung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften in Wien von prof. Jos. Fischer, S. J. und prof. Frei R. v. Wieser. Innsbruck, Wagner'schen Universitäts-Buchhandlung, 1903. [4] f., 55 p. il. 26, i.-é. 27 mapas em folhas soltas. Texto em alemão e inglês (Trad. de George Pickel) B N . — S.L 87 ZACUTO, Abraham ben Samuel, 1450-1510? - Almanack perpetuuz exactissime nuper emêdatü omniü celi motuum cum additionib'in eo factis tenens complementum .. . [Venetiis, per Petrum Luchtenstein Coloniensem, 1502] [24] 438 f. com tabelas. B.N. — S.L.K. DESCOBRIMENTOS E CONQUISTAS 88 [ACADEMIA DAS CIÊNCIAS DE LISBOA] Alguns documentos do Archivo Nacional da Torre do Tombo, acerca das navegações e conquistas portuguezas .. . Lisboa, Imprensa Nacional, 1892. xvii, 551 p. il. (facs.) Compilado sob a direção de José Ramos Coelho. B.N. — S.L. 89 30 ALBUQUERQUE, Afonso de, 1453-1515 - Cartas de Alfonso de Albuquerque, seguidas de documentos que as elucidam, publicadas de ordem da Classe de Sciencias Moraes, Politicas e Bellas Lettras da Academia Real das Sciencias de Lisboa e sob a direcção de Raymundo Antonio de Bulhão Pato . .. Lisboa, Typ. da Academia Real das Sciencias de Lisboa, 1884-1898. v. 1-2 [Collecção de monumentos inéditos para a historia das conquistas dos portugueses em Africa, Asia e America, t. 10, 12 — l. a série: Historia da Asia] 90 ALBUQUERQUE, Afonso de, 1500P-1580 - Commentarios do grande Afonso DAlboqverqve, capitan geral qve foy das índias Orientaes . . . nouamente emendados 8c acrescentados pelo mesmo auctor, conforme as informações mais certas que agora teue. Vão repartidos em quatro partes segundo o tempo dos acontecimentos de seus trabalhos. Em Lisboa, Impresso por João da Barreira, 1576. [2] f., 578 p. B.N. — S . L . R . 91 ANDRADE, Jacinto Freire de, 1597-1657 - Vida de dom João de Castro, quarto viso-rey da índia, escrita por Iacinto Freyre de Andrada. Impressa por ordem de seu neto o bispo dom Francisco de Castro .. . Em Lisboa, na Officina Craesbeeckiana, 1651. [6] f., 444 [48] p. Retr. grav. por Lukas Wosteman B.N. — S . L . R . 92 ARMADAS da índia. Relação chronologica de todas as frotas e respectivos commandantes que, desde 1497 até 1632, partiram de Portugal para a índia. Manuscrito [143] f. Original? B . N . — S.Mss. 93 AZURARA, Gomes Eanes de, sec. XVI - Chronica do descobrimento e conquista de Guiné, escrita . . . pelo chronista Gomes Eannes de Azurara; fielmente trasladada do manuscrito original contemporâneo, que se conserva na Bibliotheca Real de Pariz, e dada pela primeira vez à luz per diligencia do Visconde da Carreira. . . precedida de uma introdução, e illustrada com algumas notas pelo Visconde de Santarém . . . e seguida d'um glossário das palavras e phrases antiquadas e obsoletas. Paris, V a J. P. Aillaud, Monlon e Ca., 1854 [4] f., xxv, 464 p. [1] f. front, (ret. color, do Infante D. Henrique) B.N. — S . L . R . 94 — Crónica do descobrimento e conquista da Guiné, segundo o manuscrito da Biblioteca Nacional de Paris, modernizada, com notas e uma introdução de José de Bragança [Porto] Liv. Civilização [1937] 2 v. il. 31 95 BAIÃO, Antonio, 1878, ed. — História da expansão portuguesa no mundo. Directores: dr. Antonio Baião . . . dr. Hernâni Cidade . . . dr. Manuel Murias . . . Lisboa, Editorial Ática, 1937-42. 3 v. il. est., retr., mapas, facs. (alg. color.) Direcção artística de Luiz de Montalvôr. B.N. — S B . 96 BENSAÜDE, Joaquim — Lacunes et surprises de l'histoire des découvertes maritimes, le. partie. Coimbra, Imprensa da Universidade, 1930. p. [255] - 448. B.N. — S L . 97 BETTENCOURT, Emiliano Augusto de, 1825-1886 - Descobrimentos, guerras e conquistas dos portuguezes em terras do ultramar nos séculos XV e XVI. Lisboa, Lith. Matta e Comp., 1881-82. xvi, 420 p. mapas. B.N. — S L . B.N. — S L R . 98 BOXER, Charles Ralph, 1904 e AZEVEDO, Carlos de - Fort Jesus and the Portuguese in Mombasa [by] C. R. Boxer and Carlos de Azevedo. London, Hollis & Carter [1960] 144 p. il. B.N. — S I . 99 BRÁSIO, Antonio Duarte, sacerdote, 1906, ed. — Monumenta missionaria africana. África ocidental . .. Lisboa, Agencia Geral do Ultramar, 1952- v. 1-10. il. B.N. — S L . 100 — Monumenta missionaria africana . . . 2. série. Lisboa, Agencia Geral do Ultramar, 1958- v. 1-3. il. B.N. — S L . 101 BRITO, Bernardo Gomes de, 1688 — História tragico-maritima em que se escrevem chronologicamente os naufragios que tiverão as naos de Portugal, depois que se poz em exercício a navegação da índia . . . Lisboa, Of. da Congregação do Oratorio, 1735-36. 3 v. B.N. — S . L . R . 32 102 CASTANHEDA, Fernão Lopes de, m. 1559 - Historia do descobrimento & conquista da índia pelos portugueses . . . Coimbra, João da Barreyra, 1552-1561. 8 v. em 3. il. Livros 2 e 3: 1552; livros 4 e 5: 1553; livros 6 e 7: 1554; livro 8: 1561. O livro 1, de 1554, é uma reimpressão melhorada e aumentada da 1. ed. de 1551. B . N . — S.L.R. 103 — Historia do descobrimento e conquista da índia pelos portugueses (1552-1561); thirty-one chapters of the lost "Livro IX" re-discovered and now published for the first time, by C. Wessels S. J., with 2 facsimiles. The Hague, M. Nijhoff, 1929. xii, 76 p. B . N . — S.L. 104 CHAGAS, Manuel Pinheiro, 1842-1895 - Os portuguezes na Africa, Asia, America e Oceania; ou Historia chronologica dos descobrimentos, navegações, viagens, explorações e conquistas dos portuguezes nos paizes ultramarinos desde o principio do século XV continuada até a actualidade. Lisboa, A. M. Pereira, 1890. 8 v. em 4. il. B . N . — S.L. 105 CONGRESSO DO MUNDO PORTUGUÊS, Lisboa, etc., 1940 — Memórias e comunicações apresentadas ao Congresso de História dos Descobrimentos e Colonização (III Congresso) [Lisboa, Of. Bertrand] 1940. 3 v. il. (Congresso do mundo português, Lisboa, etc. Publicações, 3-5). B . N . — S.L. 106 CORREIA, Gaspar, 1495-1561? - Lendas da índia por Gaspar Correa, publicadas de ordem da Classe de Sciencias Moraes, Politicas e Belas Lettras da Academia Real das Sciencias de Lisboa e sob a direcção de Rodrigo José de Lima F e l n e r . . . Lisboa, Typ. da Academia Real das Sciencias, 1858-66. 4 v. em 8. il., retr. est. [Collecçâo de monumentos inéditos para a historia das conquistas dos portugueses em Africa, Asia e America] Falta pte. 1 do v. 4 B.N. S.L.R. 33 107 COUTO, Diogo do, 1549-1616 - Década qvarta da Asia [à de cada oitava]. Dos feitos qve os portvqveses fizeram na conqvista e descobrimento das terras, 8c mares do Oriente. Composta . . . por Diogo do Covto . . . Lisboa, Pedro Crasbeeck, 1602-1616. Ioam da Costa; 8c Diogo Soares. 1673. 5 v. B . N . — S.L.R. 108 DU JARRIC, Pierre, 1566-1617 - Histoire des choses plvs mémorables advenves tant ez Indes Orientales, que autres païs de la descouuerte des Portugais . . . et principalement de ce que les religieux de la Compagnie de lesvs y ont faict, 8c enduré pour la mesme fin; depuis qu'ils y sont entrez jusques à l'an 1600. Le tout recueilly .. . par le P. Pierre dv Iarric . .. Bovrdeavs, S. Millanges, 16081610. 3 v. B.N. — S.L.R. 109 [FRANCAZANO DA MONTALBODDO] ed. . . . Paesi nouamente retrouati et Novo Mondo da Alberico Vesputio florentino intitulado [Stampato in Vicentia cu la imprensa de Mgto Henrico Vicentino, 1507] [126] f. B.N. — S.L.R. 110 — Itinerariü Portugallësiû e Luzitania in Indiã 8c inde in occidentem 8: demum ad aquilonem [Mediolani Kalendis Juniis 1508] [10] f., lxxviii f. Mapa da África gravado na folha de rosto. Tradução do "Paesi nouamente ritrouati", 1507. B.N. — S.L.R. 111 FREIRE, Anselmo Braamcamp, 1849-1921 — Expedições e armadas nos anos de 1488 e 1489. Lisboa, Liv. Ferin, 1915. x, 112 p. B.N. — S L . 112 GANDAVO, Pero de Magalhães, sec. XVI - Historia da prouincia Sãcta Cruz a qui vulgarmête chamamos Brasil feita por Pero de Magalhães de Gandauo . . . [Lisboa, Antonio Gonsaluez, 1576] 48 f. il. Tercetos e soneto de Luis de Camões a Dom Lionis Pereira: f. 2-4. B.N. — S.L.R. 34 113 GODINHO, Vitorino de Magalhães, 1918 - Documentos sôbre a expansão portuguesa. Pref. e notas de Vitorino Magalhães Godinho. Lisboa, Ed. "Gleba" [1945] v. 1-2 (Coleção Estudos portugueses, 1) B . N . — S.L. 114 GONÇALVES, Julio, 1881 - O infante d. Pedro, as "Sete partidas" e a genese dos descobrimentos [Lisboa] Agência geral do ultramar, 1955. 313 p. il. B.N. — S.L. 115 HISTÓRIA da colonização portuguesa no Brasil. Ed. monumental comemorativa do primeiro centenário da Independência do Brasil. Direcção e coordenação literária de Carlos Malheiro Dias, direção cartográfica do conselheiro Ernesto de Vasconcelos, direção artística de Roque Gameiro. Porto, Litografia Nacional, 1921-1924. v. 1-3. il. est., ret., mapas, facs. B.N. — S.L B.N. — S.Mss. B.N. — S R . 116 KAMMERER, Albert, 1875 - La découverte de la Chine par les portugais au XVIème siècle et la cartographie des portulans . . . avec des notes de toponyme chinoise par Paul Pelliot . . . Leiden, E. J. Brill, 1944. 260 p. il. Suplemento ao v. 39 da revista: "T'oung Pao; archives concernant l'histoire, les langues, la geographie, l'ethnographie et les arts de l'Asie Orientale". B . N . — S.L. 117 LAFITAU, Joseph François, sacerdote, 1681-1746 — Histoire des découvertes et conquestes des portugais dans le nouveau monde, avec des figures en taille-douce. Paris, Saugrain Père, Jean-Baptiste Coignard, 1733. 2 v. il. (front., est., mapas) B.N. — S.L.R. 118 LAGOA, João Antonio de Mascarenhas Júdice, 4. visconde de, 1898 — Glossário toponímico da antiga historiografia por tuguesa ultramarina . . . Nele se identificam os reinos, províncias, distritos, cidades, portos, vilas, aldeias, lugares, serras, mares, rios, lagos, esteiros, etc., designados em impressos e manuscritos da antiga historiografia portuguesa ultramarina, por nomes que divergem dos atuais. 1. par- 35 te: Ásia e Oceania. Lisboa, Junta de Investigações Coloniais, 1950-53. 3 v. facs. — Corrigenda e adenda à 1. parte: Asia e Oceania [Lisboa] 1954. 128 p. B.N. — S I . 119 LINSCHOTEN, Jan Huygen van, 1563-1611 - Navigatio ac itinerarivm Iohannis Hvgonis Linscotani in orientaient sive Ivsitanorum Indiam. Descriptiones eiusdem terrae ac tractvvm littoralium .. . Collecta omnia ac descripta per eundem Belgicé; nunc vero latiné reddita . .. Hagae-Comitis, Ex officina Alberti Henrici. Impensis authoris & Cornelii Nicolai, prostántque apud Aegidium Elsevirum, 1599. 3 f., 124 p. il., grav., mapas desd. — Descriptio totivs Gvneae tractatus . . . Hagae-Comitis, Alberti Henrici, 1559. 45 p. 1 f. mapas. B . N . — S.L.R. 120 — Histoire de la navigation de Iean Hvgves de Linscot . . . et de son voyage es Indes Orientales . . . avec annotations de Bernard Palvdamus . . . & diverses figures en taille douce . . . A Amstelredam, De l'Imprimerie de Henry Laurent [1610] 2 f., 275 p. il., grav., mapas. B.N. — S.L.R. 121 f LOBATO, Alexandre — A expansão portuguesa em Moçambique de 1498 a 1530 . . . [Lisboa] Agencia Geral do Ultramar, 1954-1960. 3 v. v. 3: edição do Centro de Estudos Históricos Ultramarinos. B.N. — S.L. 122 LUPI, Eduardo do Couto — A emprêsa portuguesa do Oriente, conquista e sustentação do senhorio do mar (século XVI) [Lisboa], Agência geral das colônias, 1943. xx, 394 p. il. B . N . — S.L. 123 MARQUES, João Martins da Silva — Descobrimentos portugueses. Documentos para a sua historia publicados e prefaciados por João Martins da Silva Marques . . . Lisboa, Instituto para a Alta Cultura, 1944. 2 v. (v. 1 e supl. do v. 1) e 1 pasta com 32 facs. B . N . — S.L.R. 36 124 MARTINS, Joaquim Pedro Oliveira, 1845-1894 - Portugal nos mares; ensaio de critica, historia e geographia . . . Lisboa, Liv. Bertrand, 1889. xvi, 249 p. B.N. — S B . 125 MATOS, Raimundo José da Cunha, 1776-1839 - Compêndio histórico das possessões de Portugal na Africa . . . Rio de Janeiro, Arquivo Nacional, 1963. 364 p. il. B . N . — S.L. 126 N O R T O N , Luís, 1903 - Os portugueses no Japão (1543-1640) (Notas e documentos) [Lisboa] Agencia Geral do Ultramar, 1952. 60 p. il. B . N . — S.L. 127 OSÓRIO, Baltazar — Ceuta e a capitania de d. Pedro de Meneses (1415-1437). Lisboa, Academia das Ciências de Lisboa [1933] 190 p. Comemoração do V centenário da tomada de Ceuta. B . N . — S.L. 128 PAIS, Simão Ferreira, sec. XVII — As famosas armadas portuguesas, 1469-1650. Rio de Janeiro, Ministério da Marinha, 1937. 261 p. Reprodução do manuscrito existente na Biblioteca da Marinha do Rio de Janeiro. B . N . — S.Mss, 129 PEDROSO, Sebastião José — Resumo historico acerca da antiga índia portugueza, acompanhado de algumas reflexões concernentes ao que ainda possuímos na Asia, Oceania, China e Africa, com um appendice. Lisboa, Typ. de Castro Irmão, 1884. 482 p. B.N. — S.L.R. 130 PEDROSO, Zophimo Consiglieri, 1851-1910 - Catalogo biblio graphico das publicações relativas aos descobrimentos portugueses. Lisboa, Academia das Sciencias de Lisboa, 1912. xi, 134 p. B . N . — S.L. 131 PERES, Damião, 1889 — Historia dos descobrimentos portugueses. Pôrto, Portucalense editora, 1943. 515 p. il. B.N. — S.L.R. 38 132 PINTO, Fernão Mendes, 1509-1583 — Peregrinaçam de Fernam Mendes Pinto, em qve da conta de mvytas e mvytas estranhas cousas que vio & ouuio no reyno da China, no da Tartaria, no do Sornau, que vulgarmente se chama Sião, no de Calaminham, no de Pegù, no de Martauão, 8c em outro muytos reynos . . . Lisboa, Pedro Crasbeeck, 1614 [2] 303 [5] f. B.N. — S . L . R 133 PORTUGAL. AGÊNCIA GERAL DO ULTRAMAR - Fundação do estado da índia em 1505. Livro comemorativo [Lisboa] 1955. 146 p. il. B.N. — S.L. 134 PORTUGAL. C E N T R O DE ESTUDOS HISTÓRICOS ULTRAMARINOS — Documentos sobre os portuguêses em Moçambique e na África Central, 1497-1840 . . . Lisboa, Centro de Estudos Históricos Ultramarinos, 1962 — v. 1-3. Texto em português e inglês. B . N . — S.L. 135 PRESTAGE, Edgar, 1869-1951 - The portuguese pioneers. London, A. 8c C. Black ltd., 1933. xiv, 352 p. il. [The pioneer historias] B.N. — S.L. 136 — Descobridores portugueses. Versão portuguesa de Francisco Eduardo Baptista. 2 ed. [Porto] Edições Gama, 1943. 446 p. il. B . N . — S.L. 137 RAMUSIO, Giovanni Battista, 1485-1557 - . . . Navigationi et viaggi . . . In Venetia, Apresso gli heredi di Lvcantonio Givnti, 1550-1559. 3 v. em 2. grav., mapas. V. 1: 1550; v. 2: 1559; v. 3: 1556 B.N. — S.L.R. 138 RICARD, Robert — Études sur l'histoire des portugais au Maroc [Coimbra, Atlântida] 1955. 500 p. (Acta Universitatis Conimbbrigensis) B . N . — S.L. 139 SANCEAU, Elaine, 1896 buquerque; com notas do dr. José Francisco Civilização [1939] 382 O sonho da índia. Afonso de Alda autora para esta edição. Trad. dos Santos. Rio de Janeiro, Liv. p. il. B.N. — S.L.R. 38 140 SAN ROMAN DE RIBADENEYRA, Antonio, sacerdote - Historia general de la Yndia Oriental. Los descobrimientos y conquistas que han hecho las armas de Portugal en el Brasil y otras partes de Africa y de la Asia, y de la dilatacion dei Santo Evangelio por aquellas grandes Províncias desde sus princípios hasta el ano de 1557 . . . Valladolid, Luis Sanchez, 1603. [28] 804 p., [17] p. B.N. — S.L.R 141 SEMEDO, Alvaro, sacerdote, 1585-1658 - Império de la China i cvltura evangelica en el, por los religiosos de la Compania de Iesvs, cumpuesto por el padre Alvaro Semmedo de la propria Compania . . . publicado por Manuel de Faria i Sousa .. . Madrid, Iuan Sanchez, 1642. [8] f., 362 p. [3] f. B . N . — S.L. 142 — T h e history of that great and renowned monarchy of China . . . Lately written in Italian by F. Alvarez Semedo, a portughess, after he had resided twenty two yeares at the court and other famous cities of that kingdom . .. London, E. Tyler for Iohn Crook, 1655 [5] f., 308 p. [1] f. est., mapas. A ed. original (acima) é espanhola, traduzida do manuscrito em português. B N. — S.L.R. 143 SEPTENVILLE, Ëdouard de, baron de — Découvertes et conquêtes du Portugal dans les deux mondes. Paris, E. Dentu, 1863. 3 f., xi, 181 p., 1 f. B.N. — S.L.R. B.N. — S.L. 144 SILVEIRA, Luis, 1912 — Ensaio de iconografia das cidades portuguesas do ultramar. Lisboa [1955?] 4 v. [625] il., est. (alg. color.), ret., mapas, plantas. Texto em português e inglês. B.N. — S.I. 145 SOUSA, Manuel de Faria, 1590-1649 — Africa portvgvesa por sv avtor Manvel de Faria y Sovsa .. . Lisboa, Antonio Craesbeeck de Mello, 1681 [3] f., 207 [11] p. B . N . — S.L.R. 39 146 — Asia portuguesa cie Manvel de Faria y Sovsa . . . Lisboa, Antonio Craesbeeck, 1674-1675. 3 v. est., mapas. O v. 1 é da 2. ed. de Bernardo da Costa Carvalho, 1703. B . N . — S.L. 147 — Ásia portuguesa . . . com uma introdução de M. Lopes d'Almeida [Pôrto] Liv. Civilização [1945-46] v. 1-4 il. (Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série ultramarina, 6) V. 1: Trad. de Isabel Ferreira do Amaral Pereira de Matos e Maria Vitória Garcia Santos Ferreira; v. 2: Trad. Maria Vitória Garcia Santos Ferreira; v. 3-4: Trad. Manuel Busquets de Aguilar. B . N . — S.L. 148 SOUSA, Tomás Oscar Marcondes de, 1883 — Novas achegas à história dos descobrimentos marítimos (críticas e controvérsias) . . . São Paulo, Liv. Herder, 1963. 239 p. (Coleção da "Revista de história", 27) B . N . — S.L. 149 TEIXEIRA, Luis, 1904 — Pequena crónica da índia [Lisboa] Agência Geral do Ultramar, 1954. 63 p. Texto em português, francês e inglês. Sobre Camões: p. 17-22. B.N. — S.L. 150 TENREIRO, Antonio, sec. XVI - Itinerário de Antonio Tenrreyro que da índia veyo per terra a este reyno de Portugal . . . Ho anno de mil & D & vinte noue . . . Em Coimbra, por Ioão de Barreira, 1565. [2] 3-102 [2] f. B . N . — S.L.R. VASCO DA GAMA 151 ALAUX, Jean Paul — Vasco da Gama; ov L'épopée des portvgais avx Indes. Texte de Jean-Pavl Alavx, illvstré d'aqvarelles de Cvstave Alavx . . . et de decvments anciens . . . Collection dv Calien d'or. Paris, Ed. Dvchartre [Bruxelles, L. Desmet-Verteneui, 1931] xxxi, 282 p. il. "Camoens": p. 261-268 B . N . — S.L.R. 40 Vasco da Gania Km: Retratos de varoens portuguezes insignes . . . eolegidos por Diogo Barbosa Machado: t. IV: n.° 1191 SI. , - ú ) J , \ r 7 7 —. tvH „V „ y • Vtcts «<»' mf><m.» , CN * V ^.vjT-w^ ^ Í><*. /.-.. /uiwvc —tvi-2- \\/r»ítiw ro<£V^ / " T ^ •p ^ vv^tv^ my^-mo-6 « juG. (xivte fahl« xo >-, ^ /^O^V C\UO tl "ff \N .vLÊ •cytvvw© -o V CA^)£» twc6 J^oyyvo «Vif* rc**pa. »x»^. O tAI/o/ j » •OTO^,.«,,,, C7IK 1 LJly' w i -( n «m^» /=»: nvtc-Jir w ß i^) °/yvvn^ Sî^i-* / ^ 4 ' luiiijwioilhi ^ ^ /ij S^ ronw tiirt ^ llui f F ^ ' / f — y v r n f />•• Je in/<jjiv. pÇy^^J e n t e t»e-fc CU* cllbcmv-tT L/k JÇ? V> M l » » l> 3 « — uT^t-tiv^Q f e o. rt-^ltiJD -Î MW^U /p,^T.V^o- y wu,ir IHÍM.^'3 «tv^Ave^o <1+7 rt1.ynu/ O!«<V —It;iKÍVw—fuc^M^^.^oTS o rajnwi^ u,»„.( jjcU Jtß.^ ^ E m N o m e d e da A m e m / / N a era d e mjll i i i j c l R b i j mamdou e l l R e y d o m m a n u e l l o p r m r o deste n o m e é portugall / a d e s ç o brir ' quat® n a v i o s os q u a e e s h i a m e b u s c a da e s p e c i a r i a / d o s q u a e e s na v i o s hia p o r c a p i t a m m o o r V«o d a g a m a c d o s o u t s ° d ü u d e l l e s p a u l l o da g a m a seu j r m ã o o e dout® n j c o l l a o c o e l h o P a r t i m o s d e R e s t e l l o b ü u s a b a d o «J e r a m o y t o d . d o mea d e j u l h o d a dita era d e 1497 n o s s o c a m j n h o q u e d s n o s s o Sôr leixe a c a b a r ê seu s c r u j ç o a m e m P r i m e i r a m e n t e c h e g a m o s a o s a b a d o s e g u j n t e avista d a s canarias e esa n o u t e p a s a m o s a jula v e n t o d e l a n ç e r o t e e a n o u t e s e g u y t e a m a n h e c e m o s com a trr a alta > o m d e f e z e m o s pescaria o b r a d e duas oras e loguo e s y noute 6 anouteçendo éramos s t r a u e s d o r r i o d o o u r o / E f o y d e n o u t e t a m a n h a a çarraçam q se p e r d e o p a u l l o da g a m a d e t o d a a frota p o r h ú u c a b o e p i l o out® o c a p i t a m m o o r / e d e p o i s q u e a m a n h e ç e o n o r a o u v e m o s vista d e l l e / n e m d o s o u t s ° n a v i o s ' e n o s f e z e m o s o ca m j n h o d a s jlhas d o c a b o verde c o m o t i n h a m o s o r d e n a d o fl q u e m se p e r d e s s e <j se segujse esta rrota > A o d o m j g u o s e g u j n t e « a m a n h e ç e n d o o u v e m o s vista da jlha d o sall ' e l o g u o d t j a h ü u a o r e o u v e m o s viàta d e três n a v i o s » O s q u a e e s f o m o s d e m ã d a r e a c h a m o s a n a o o d o s matim 1 0 * e n j c o l U o o c o e l h o > e b e r t o l a m e u d i z 3 hia 6 nossa c o m p a n h i a ate a m j n a > O s q u a e e s t a m b é m tinham perdidos o capitam m o o r / E depois de srrmos j u n t o j s e g u j m o s nossa rrota e f a l e ç e n o s o v e n t o e a m d a m o s Diário da viagem de Vasco da Gama (facsfmilc e transcrição) Porto. Liv. Civilização. 1045, v. I. 152 ARAGÃO, Augusto Carlos Teixeira de, 1823-1903 - Vasco da Gama e a Vidigueira; estudo histórico, por A. C. Teixeira de Aragão [3. ed.] Lisboa, Imprensa Nacional, 1898. xxxvii, 303 p. il. front., mapa (Quarto centenário do descobrimento da índia. Contribuições da Sociedade de geografia de Lisboa) B . N . — S.L. 153 CABREIRA, Antonio — Vasco da Gama sobre a terra e sobre o mar. Lisboa [Tip. Inglesa ltd.] 1924. 43 p. il. B . N . — S.L. 154 [CALICUTE] Calcoen; a Dutch narrative of the second voyage of Vasco da Gama to Calicut printed at Antwerp circa 1504, with introduction and translation by J. Ph. Berjeau. London, Basil Montagu Pickering, 1874 [34] p. il., mapa Inclui o fac-símile da 1. ed. B.N. — S.L.R. 155 [CALICUTE] La second voyage de Vasco da Gama a Calicut. Relation flamande éditée vers MDIV reproduite avec une traduction et une introduction par J. PH. Berjeau. Paris, Charavay frères, 1881. 71 p. il. B.N. — S.L.R. 156 CANDIDO, Antonio Zeferino, 1850-1912 - A honra de Vasco da Gama. Rio de Janeiro, Casa MontAlverne, 1898. xx, 107 p. B . N . — S.L. 157 CASTRO, José Carlos de Faria e, m. 1910 - L'épopée maritime des Portugais. Vasco da Gama et le Camôens. Bruxelles [E. Guyot] 1898. 71 p. B . N . — S.L. 158 COELHO, José Maria Latine, 1825-1891 - Vasco da Gama . . . Lisboa, David Corazzi, 1882. 2 v. il. (Galeria de varões illustres de Portugal, 2) B . N . — S.L.R. 41 159 CORREIA, Gaspar, 1495-1561? - The three voyages of Vasco da Gama and his vice-royalty from the Lendas da India of Gaspar Correa, accompanied by original documents. Transi, from the Portuguese, with notes and introd., by the Hon. Henry E. J. Stanley. London, The Hakluyt Society, 1869. lxxx, 430, xxxv p. il. B.N. — S L. 160 COUTINHO, Gago, 1869 - O roteiro da viagem de Vasco da Gama e a sua versão nos "Lusíadas". Lisboa, Portvgalia editora, 1930. 46 p. 1 mapa. Separata dos "Anais do Club Militar Naval", nov. 1929 a fev. 1930. B.N. — S.L.R. 161 FIRMO, Mathias José de Oliveira dos Santos, 1841 — Notícia sobre a vida de D. Vasco da Gama. Lisboa, Imprensa Silviana, 1867. 47 p. B.N. — S.L.R. 162 RODRIGUES, José Maria, 1857-1942 - Mais uma vez a dupla rota de Vasco da Gama em "Os Lusíadas" V, 4-13 [Coim bra] "Coimbra ed. ltd.", 1931. 25 p. 1 mapa "Separata da Revista Biblos, v. VII, n. 5 e 6" B.N. — S.L. 163 R O T E I R O da viagem de Vasco da Gama em MCCCCXCVII. 2. ed. correcta e augmentada de algumas observações principalmente philologicas por A. Herculano e o barão do Castello de Paiva. Lisboa, Imprensa Nacional, 1861. xliii, 180 p. il. (2. retr., 1 facs., 1 mapa) B.N. — S . L . R . 164 42 [ROTEIRO] Diário da viagem cle Vasco da Gama . .. com uma introdução por Damião Peres . .. leitura paleográfica por António Baião . . . e A. de Magalhães Basto . . . Texto actualizado por A. de Magalhães Basto. [Pôrto] Liv. Civilização [1945] 2 v. il. (Biblioteca histórica de Portugal e Brasil. Série ultramarina, 4) Obra atribuída por algumas autoridades a Álvaro Velho. Publicado também sob os títulos: Roteiro de viagem de Vasco da Gama em 1497, e: Roteiro da primeira viagem de Vasco da Gama (1497-1499). Conteúdo. — v. 1 Fac-simile do códice original. Transcrição e versão em grafia actualizada. Introdução por Damião Peres. — v. 2 Apreciação e crítica náutica da viagem, pelo almirante Gago Coutinho. Versão portuguesa pelo comandante Moura Brás do estudo exaustivo que ao Diário consagrou o prof. Franz Hümmerich. B.N. — S.L. 165 R O T E I R O da primeira por Álvaro Velho. da Costa. 2. ed. 1960. xxii, 219 p. viagem de Vasco da Gama (1497-1499) Pref., notas e anexos, por A. Fontoura Lisboa, Agência Geral do Ultramar, il., front., mapas, facs. B . N . — S.L. 166 SCHEFER, Charles Henri Auguste, 1820-1898, ed. - Navigation de Vasque de Gamme, chef de l'armée du roi de Portugal en l'an 1497, écrite par un gentilhomme florentin qui se trouva de retour à Lisbonne avec ladite armée, publiée par M. Charles Schefer. Paris, Ernest Leroux 1898. xx, 276 p. il. (Bibliothèque des voyages anciens). Esbôço biográfico de Schefer por Henri Cordier: p. v-xx. Conteúdo. — Navigation de Vasque de Gamme .. . en l'an 1497, écrite par un gentilhome florentin. — Navigation du capitaine Pierre Alvarès, descrite par un pilote portugalois. — Navigation aux Indes Orientales escrite par Thomas Lopès. — Première lettre d'André Corsai Florentin a . . . Julien de Médicis escripte en Cochin. Seconde lettre d'André Corsai Florentin à .. . Laurent de Medicis. — Navigation ès Indes, par Jean d'Empoli, facteur de la navire du roy de Portugal, souz la charge du seigneur Alfonso d'Albuquerque. B . N . — S.L. 167 SILVA, Antonio Arthur Baldaque Pereira da, 1852-1915 - Noticia sobre a náo S. Gabriel em que Vasco da Gama foi pela primeira vez à índia, por A. A. Baldaque da Silva. Lisboa, Typ. Academia Real das Sciencias, 1892. vii, 22 p. il. B.N. — S . L . R . 43 OS LUSÍADAS Séc. XVI 168 Os Lvsiadas de Luis de Camões — Com privilegio real. Impressos em Lisboa, com licença da sancta inquisição, 8c do Ordinário. Lisboa, Antonio Gõçaluez impressor, 1572186 f. num. "É esta incontestavelmente a l. a ed. dos Lvsiadas, a edição Ee, como se lhe chama por virtude de o 7.° verso da l. a oitava começar pelas palavras E entre gente, e t c . . . Ao contrario da ed. seguinte, a íalsa l. a ed., ou edição E, em que é suprimida a copulativa". (Anselmo, Antonio Joaquim. Bibliografia das obras impressas em Portugal no sec. XVI. Lisboa, B.N., 1926, 697). B.N. — S.L.R 169 Os Lvsiadas . . . Com privilegio real. Impressos em Lisboa, com licença da sancta inquisição, 8c do Ordinário. Lisboa, Antonio Gõçaluez impressor, 1572. 186 f. num. Edição fac-similar, com prefácio de Teófilo Braga (5 p., Lisboa, 1898. É a chamada falsa 1. ed. B.N. — S.L.R 170 Os Lvsiadas de Lvis de Camões. Agora de nouo impresso, com algüas annotações, de diuersos autores. Con licença do Supremo Conselho da Sancta Geeral Inquisição. Em Lisboa, por Manoel de Lyra, 1584. [11] f., p., 280 f. Edição conhecida como a dos Piscos. B.N. — S.L.R. 171 Os Lvsiadas. Polo (sic) original antigo agora nouamente impressos. Em Lisboa, con licença do Sancto offifio (sic) 8c Privilegio Real. Por Manoel de Lyra, 1597 [2] f. p., 186 f. B.N. — S . L . R Séc. XVII 172 Os Lvsiadas, do Grande Lvis de Camoens . . . Commentados pelo licenciado Manoel Correa . . . Dedicados ao doctor d. Rodrigo d'Acunha . . . Per Domingos Fernandez seu liureyro. Con licença do S. Officio, Ordinário y Paço. Lisboa, Pedro Crasbeeck, 1613. 6 f. p. 308 f. B.N. — S . L 44 173 Lvsiadas de Lvis de Camoens . . . comentadas por Manvel de Faria i Souza . . . Madrid, por Ivan Sanchez, Ano 1639. 4 t. em 2 v. il. Exemplar em papel claro e de grande formato. Raríssimo nestas condições. B.N. — S . L . R 174 Os Lvsiadas de Luis de Camoens, com argumentos do Ldo. João Franco Barreto. Com epitome de sua vida. Dedicadas ao Ulustrissimo Senhor André Furtado de Mendonça . . . Em Lisboa, A custa de Antonio Craesbeeck de Mello, 1663 [3] f. p., 142 [2] f. Biografia do autor nas últimas páginas. B . N . — S.L.R. 175 Obras de Luis de Camões, príncipe dos poetas portugueses. Com os argumentos do lecenceado João Franco Barreto . . . offerecidas a D. Francisco de Sovsa, Lisboa, Antonio Craesbeeck d'Mello, 1669. 376 p. Este volume apesar do título compreende somente os Lusíadas. B.N. — S.L.R Séc. XVIII 176 Os Lusíadas do grande Luis de Camoens, príncipe dos poetas de Hespanha. Com os argumentos do lecenciado Joam Franco Barreto, & Index de todos os nomes proprios, agora nesta ultima impressão novamente correcta. Offerecido ao senhor Manoel Galvam de Castello Branco . . . Lisboa Occidental, na Officina Ferreyriana 1721. 896 p. B.N. — S.L.R Séc. XIX 177 Lusíadas de Luis de Camoens. Lisboa, Typographia Lacerdina, 1805. 2 v. il. (front., grav.) "Contem estes dous volumes o poema de Camoens; os argumentos e index de João Franco Barreto; hum compendio da vida do poeta, hum argumento historico da Lusíada. A vida e argumento extrahio-se da edição de Ignacio Garcez Ferreira e as estancias e liçoens achadas por Manuel de Faria e Sousa em dous 45 différentes manuscritos. Acrescentamos-lhe algumas liçoens mais, que achamos nas différentes ediçoens que consultamos para a correcção desta". B N. — S.L.R. 178 Lusiada. Accrescentam-se as estancias despresadas por o Poeta. As Lições varias, e breves notas para a illustração do poema. Edição de I. E. Hitzig [Berlim, Dümmler, 1810?] 464 p. B.N. — S.L.R. 179 Lusiadas . . . Com estampas. Paris, Officina de P. Didot senior; Lisboa, Viuva Bertrand e filhos, 1815. 2 v. fronts, il. retr. grav., mapas. B.N. — S.L.R. 180 Os Lusiadas, poema epico . . . Nova edição correcta, e dada á luz, por dom Ioze Maria de Souza-Botelho, morgado de Matteus . . . Paris, Firmin Didot, 1817. 3 f., cxxx, 413 p. il. (front., grav.) Direção dos trabalhos de gravura de Gerard. B.N. — S.L.R B . N . — S.L. 181 Os Lusiadas, poema epico. Nova ed. cor., e dada á luz, conforme á de 1817, por dom Joze Maria de Souza-Botelho, morgado de Matteus .. . Paris, Officina typographica de F. Didot, 1819. vi, [2], cx, 420 p. front, (port.) B.N. — S.L.R. 182 Os Lusiadas, poema epico . .. Nova ed. correcta e dada à luz conforme a de 1817 por Dom Joze Maria de Souza-Botelho . . . Paris, J. P. Aillaud, 1823. 377 p. front. B.N. — S . L . R . 183 Lusiadas: a que se ajuntam a vida do poeta, hum argumento historico das Lusiadas, as estancias omitidas por Camoens, Liçoens varias, o hum index ou Diccionario dos nomes próprios usados no poema. Com 10 estampas, e o retrato do poeta . . . Lisboa, Typographia do Eugénio Augusto, 1836. 2 v. il. É a edição Lacerdina de 1805 com o rosto moderno. B.N. — S.L.R. 16 184 Os Lusíadas, poema, épico de Luis de Camões, correcto e emendado pelo cuidado e diligencia de J. V. Barreto Feio e J. G. Monteiro . . . Com estampas. Rio de Janeiro, E. e H. Laemmert, 1841. 2 v. il. color, (front. grav.) [Bibliotheca dos poetas clássicos da língua portugueza, 1-2] "Diccionario de todos os nomes proprios . . . por João Franco Barreto": t. 2, p. [211J-282. É a 1. ed. brasileira. B.N. — S.L.K. 185 Os Lusíadas. Nova ed., feita debaixo das vistas da mais accurada crítica em presença das duas edições primordiaes e das posteriores de maior credito e reputação: seguida de annotações criticas, históricas e mythologicas. Por Francisco Freire de Carvalho . . . Lisboa, Typographia Rollandiana, 1843. xxvi p., 1 f. 367 p. B.N. — S . L . R 186 Os Lusíadas, nova ed. segundo a do morgado Matteus, com notas e vida do autor pelo mesmo corrigida segunda edições de Hamburgo e de Lisboa, e enrequecida [!] novas notas e d'uma prefação, pelo dr. Caetano Lopes Moura. Pariz, Officina typographica de F. Didot; Rio Janeiro, Rua da Quitanda, 97, 1847. 2 p. ii, 415 p. as as de de de B.N. — S . L . R 187 Os Lusíadas. Nova ed. segundo a do visconde de Juromenha, conforme á segunda, publicada em vida do poeta; com as estancias desprezadas e omittidas na primeira impressão do poema e com lições varias e notas. Leipzig, F. A. Brockhaus, 1873. xvi, 266 p. (Colleção de autores portuguezes. t. v) B . N . — S.L.R. 188 Os Lusíadas, poema épico em dez cantos de Luiz de Camões, acompanhado da versão franceza do mesmo poema por Fernando de Azevedo, precedido de um prologo por M. Pinheiro Chagas . . . Desenhos de Soares dos Reis, gra vuras de J. Pedroso. Lisboa, Imprensa Nacional, 1878. xxxviii, 337 p. front. (retr.) grav. B.N. — S.L.R. 47 189 Os Lusíadas. Edição critica commemorativa do terceiro centenário da morte do grande poeta. Publicada no Porto por Emílio Biel. Leipzig, Typ. Giesecke 8c Devrient, 1880. lvi, 375, xxxii, xcii p. front. (retr.) il. (retr., fot., grav.) B.N. — S.L.R. 190 Os Lusíadas. Edição consagrada a commemorar o terceiro centenário do poeta da nacionalidade portugueza pelo Gabinete Portuguez de Leitura no Rio de Janeiro. Revisão do texto do poema e observações philologicas, por Adolpho Coelho; prefacio critico, de Ramalho Ortigão; noticia histórica do Gabinete Portuguez de Leitura, de Reinaldo Carlos Montoro. Lisboa, Castro Irmão, impressor, 1880. xcii, 422, [4] p. front. (retr.) il. B.N. — S.L. B.N. — S . L . R 191 Os Lusíadas de Luiz de Camões. Edição consagrada ao terceiro centenário do poeta. Porto, Imprensa portugueza, 1880. lv, 450 p„ 1 f. Revista e prefaciada por Theophilo Braga. Caracteres aldinos (em cercadura) s B.N. — S.L.R. 192 Os Lusiaclas, com um prefacio de Theophilo Braga . . . Edição revista aproximativamente sobre a chamada segunda de 1572 por Joaquim de Araujo. Porto, Typographia Elzeviriana, 1889. xxiv, 395 [1] p. É denominada Edição da cidade do Porto, e foi dedicada à cidade de Paris. Exemplar n.° 15 em papel de linho nacional. B.N. — S.L.R. 193 Os Lusiadas. Edição illustrada com vinte heliogravuras em pagina separada, por Alfred Bramtot . . . Dez vinhetas de remate em heliogravura e cincoenta e cinco desenhos d'esquadria e de remate especiais a cada canto, por Paulin Bord. Lisboa, Guillard Aillaud & Cia., 1890. 318, xliii p. front., il. , Direcção litteraria: Abilio Augusto da Fonseca. Collaboradores: João Braz cVOliveira Júnior, Carlos Adolpho Marques Leitão. B.N. — S . L . R . 48 194 Os Lusíadas, com argumentos novos em estancias heróicas. Grande ed. autographica do programa official do centenário, profusamente illustrada com desenhos allegoricos, retratos inéditos de Vasco da Gama e de Luiz de Camões, vinhetas, letras ornamentaes, finaes de canto, etc., em photogravura, pelos melhores artistas sendo todas as illustrações originaes e expressamente feitas para esta ed., prefaciada por d. Antonio Mendes Bello . . . e Manuel Pinheiro Chagas .. . dirigida por Fernandes Costa . .. Lisboa, Silvestre Castanheiro, 1898. 4 f. p. [VII] - XXIII, 599, [9] B.N. — S.L. Séc. XX 195 Os Lusíadas. Grande edição illustrada, revista e prefaciada pelo dr. Sousa Viterbo [Ilustrações de Roque Gameiro e Manuel de Macedo] Lisboa, Empreza da Historia de Portugal, 1900. lxxx p. 558 p. il. (front., est.) B.N. — S.L.R. 196 Lusíadas. Edição para as escolas, revista, prefaciada e annotada por Mendes dos Remedios. Coimbra, França Amado, 1900. xiv, 337 p. (Obras selectas de auctores portugueses. III) B.N. — S.L. 197 Os Lusíadas de Luis de Camões, commentados por Augusto Epiphanio da Silva Dias . . . Porto, Magalhães 8c Moniz, limitada, 1910. 2 v. B.N. — S.L. B.N. — S.L.R. 198 Os Lusíadas . . . Comentados por Augusto Epiphanio da Silva Dias. 2. ed. melhorada. Porto, Companhia Portugueza editora [Typ. Progresso] 1916-18. 2 t. em 1 v. B . N . — S.L.R. 199 Os Lusíadas de Luis de Camões. Edição nacional. Lisboa, Imprensa Nacional [1928] xl, 375 p., p. xli — cclx front. (retr.) 1 mapa. "Texto da edição de 1572, com a ortografia e pontuação reformadas, e revisto por José Maria Rodrigues. Prefácio de Carolina Michaélis de Vasconcellos. B.N. — S.L.R. 49 Os Lusíadas contados às crianças e lembrados ao povo. Adaptação em prosa de João de Barros. Ilustrações de Martins Barata. Lisboa, Liv. Sá da Costa, 1930. 213 p. il. B.N. — S.L.R Os Lusíadas. Prefácio e notas de Hernâni Cidade, vinhetas e ilustrações de Lima de Freitas. Lisboa, Artis, 1956. 2 f., xxxix, 429 p. il., est. B.N. — S.L.R. Os Lusíadas. Edição artística comemorativa do 3.° centenário da restauração da independência de Portugal, com um prefácio pelo doutor Hernâni Cidade . . . e um estudo sobre as duas edições datadas de 1572 por Eleutério Cerdeira. Obra ilustrada com iluminuras e desenhos de Joaquim Lopes .. . Nova ed. Barcelos, Companhia Editora do Minho, 1960. ivii, 318 p. il. color. B . N . — S.L.R. Os Lusíadas, comentados pelo prof. Otoniel Mota. 15 ed. [São Paulo] Edições Melhoramentos [1964] 537 p. il. B.N. — S.L. TRADUÇÕES Alemão Die Lusiaden . . . Verdeutscht von J. J. C Donner. Christian Wilhelm Lõflund, 1833. 416 p. Stuttgart, B.N. — S.L.R Dinamarquês Lusiade, oversat af det portugisiske ved H. V. Lundbye . . . Kjobenhavn, Trykt bros N. G. F. Christenses Enke 1828, 30. 2 t. em 1 v. B.N. — S . L . R . Espanhol 206 Los Lvsiadas . . . traduzidos en octana rima Castellana por Benito Caldera . . . con privilegio Alcala de Henares, Inã Gracian, Ano de 1580. Não pag. Raríssimo. "Depois da ed. princeps dos Lusíadas, em 1572, é esta a l. a traducçâo que se imprimiu (março de 1580) ainda em vida de Camões". B.N. — S.L.R. Francês 207 La Lusiade du Camoens. Poème heroique, sur la découverte des Indes Orientales; trad, du portugais par m. Duperron de Castera. Paris, Chez Huart . . . David . . . Briason . . . Clousier . . . , 1735. 3 t. front, (est.) il. Tradução em prosa. B.N. — S . L . R . Holandês 208 De Lusiade heldendicht in X zangen. Naer het fransch door Lambartus Stoppendaal Pieters zoon. Middelburg, Willem Abrahams Amsterdam, O. Warnars 1777. 405 p. il. Tradução em prosa. B.N. — S.L.R. Húngaro 209 A Luziáda Camoenstõl. Forditotta Greguss Gyula Kiadta a kisfaludy-társaság. Pest, Nyomatott Enúch Gustáv Magy, Akad Nyomdásnal, 1865. 449 p. B.N. — S.L.R. Inglês 210 T h e Lusiad, or, Portugais historicall poem: written in the Portingall language by Luis de Camoens; and now newly put into English by Richard Fanshaw. London, Humphrey Moseley, 1655. 11 f. p., 224 p. il. (front., grav.) B.N. — S.L.R. 51 211 Os Lusíadas (The Lusiads): Englished by Richard Francis Burton (edited by his wife Isabel Burton) London, Bernard Quaritch, 1880. 2 v. A versão é muito fiel e por muitos considerada como a melhor de todas as versões feitas em inglês. B . N . — S.L.R. Italiano 212 Lvsiada italiana di Carlo Antonio Paggi . . . Poema eroico . . . alia santita di nostro signore Papa Alessandro Settimo. Lisboa Per Henrico Valente de Oliueira, 1658. 193 f. front, (grav.) B N . — S.L.R. Latim 213 Lvsidvm libri decern . . . Thoma de Faria . . . Vlyssipone, Ex Officina Gerardi de Vinea, 1622. 180 f. "É notável que em parte alguma do livro, se aluda ao nome de Camões, ou a ser esta uma tradução dos Lusíadas". B.N. — S . L . R Polonês 214 Luzyada Kamoensa czyli odkrycie Indyy wschodnich Poema w piesniach dzies ieciu przekladania Jacka Przybylskiego. W Krakovie, w Drukarni Antoniego Grebla, 1790. 351 p. Tradução em verso rimado B.N. — S.L.R. Russo 215 Lusíadas. Poema heroico . . . Trad, segundo a tradução franceza de De-La-Harpé por Alexandre Dmitriev. Moscou, Comp. tip. com privilegio, 1788. 2 t. Texto em russo. B.N. — S . L . R Sueco 216 Lusiaderne. Hjeltedikt . . . Ofversättning frän originalet pä dess versslag af Carl Julius Lenström. Första sängen. Upsala, Leffler & Sebell, 1838. 22 p. Tradução em verso do 1.° canto. B.N. — S.L.R. 52 FONTES PARA OS LUSÍADAS 217 ARIOSTO, Ludovico — Orlando Fvrioso di m. Lodovico Ariosto, tutto ricorretto, et dinvove figvre adornato con le annotatione, gli auertimenti, & le Dichiarationi di Ioronimo Ruscelli . .. Venetia, Vicenzo Valgrisi, 1572. 654 p. il. B.N. — S . L . R . 218 BARROS, João de, 1496-1570 - Asia de loam de Barros, dos fectos que os portugueses fizeram no descobrimento e conquista dos mares e terras do Oriente. Lixboa, Germãc Galharde, 1552. 4v. 2. a década: Lisboa, Germâo Galharde, 1553; 3.a década: Lisboa, loam de Barreira, 1563; 4. a década: reformada, acrescentada e ilustrada com notas e táboas geograficas. Madrid, loam Baptista Lavanha, 1615. B.N. — S . L . R . 219 BOCCACIO, Giovanni, 1313-1375 - Genealogia degli Dei I qvindeci libri . . . sopra la origine et discendenza di tutti gli Dei de gentili, con la spositione 8c sensi allegorici dei le fauole & con la dichiaratione deli' historie appartenenti à detta materia. Tradotti et adornati per Givseppe Betvssi da Bassano . . . Vinegia [Comino da Trino di Monserrato] 1547. 286 f. Marca do impressor na folha de rosto. B.N. — S.L.R. 220 DANTE ALIGHIERI, 1265-1321 - Opere dei divino poeta Danthe con svoi concenti: recorrecti et con ogne diligentia novamente in littera cvrsiva impresse [Venetia] Bernardino stagnino da Trino de monserra, 1512. 440 f. il. B.N. — S.L.R. 221 GOIS, Damião de, 1502-1574 - Chronica do príncipe dom loam rei qve foi destes regnos segvndo do nome, em que svmmariamente se tratam has cousas sustanciaes que nelles acontecerão do dia de seu nascimento atte ho em que el rei dom Afonso seu pai faleçeo. Composta de nouo por Damiam de Goes . . . Lisboa, Francisco Correa [etc.] 1567. [4] 100 f. front. B.N. — S.L.R. 53 222 HOMERUS — Opera graecie, cum vita Homeri ex Herocloto et Plutarcho. Venetiis, in aldibus Aldi [1504] 2 v. Texto em grego B.N. — S . L . R . 223 HORATIUS FLACUS, Quintus - Opera cum commentariis Acronis, Porphyrionis e Landini. Veneza, George Arrivabene, pridie non. februarii. [1490] 258 f. inum. B N . — S.L.R 224 LOPES, Fernão, 1380? — Chronica del rey d. loam I, de boa memoria e dos reys de Portugal o decimo . . . Lisboa, Antonio Aluarez, 1644. 3 v. em 1. Conteúdo. — 1. pte. En que se contem a defensam do reyno até ser eleito rey. 2. pte. En que se continuam as guerras com Castella, desde o principio de seu reino até as pazes. — 3. pte. En que se contem a tomada de Ceuta, composta por Gomes Eanes de Azurara. B . N . — S.L.R. 225 MORAES, Francisco, m. 1572 - Palmeyrim de Inglaterra, chronica do famoso e muyto esforçado cavaleyro Palmeeyrim . .. Lisboa Antonio Alvarez, 1592. 4 partes em 2 v. As 3 e 4 partes foram impressas em Lisboa, Jorge Ro drigues, 1604. B.N. — S . L . R . 226 OVIDIUS NASO, Publius - Metamorphoses . . . argvmentis quidem soluta oratione Enarrationibus autem 8c allegoriis Elegiaco versus accuratissime exposita sunnaq diligentia ac studio illustrata per M. Ioam Sprengivm Avgvstan . . . Parisiis, Hieronymun de Mumef et Gulimun Cauellat, 1570. 178 p. il. B N . — S.L.R 227 PETRARCA, Francesco, 1304-1374 - II Petrarca con l'espositione di m. Gio Andrea Gervaldo nvovamente ristampato e con somma diligenza corretto et ornato di figvre. Vinegia, Apresso Iacomo Vidali, 1574. 419 p. il. B.N. — S . L . R . 54 228 PTOLOMAEUS, Claudius — In Hoc opere haec continentur . . . geographia . . . schemata cum demonstrationibus . . . Rome, 1508. 142 f. mapas. Post incunabulo. B . N . — S.L.R. 229 RESENDE, Garcia de, c. 1470 - Cancioneiro geral, cum preuiligio. Lisboa, Herman de Campos, 1516. 227 p. Ed. facsimilar [New York, Archer M. Huntington 1904] B.N. — S L R . 230 STRABO. Strabonis geographicorvm lib. XVII . . . Item, Epitomae eorundem decern 8c septem de geographia librorum, nunc primum de graeco sermone in latinum conuersae Hieronymo Germusaeo interprete. Basileae, apud loan, Vualder, 1539. 44 f. p., 549 p. B.N. — S.L.R. 231 TASSO, Torquato, 1544-1595 - La Gerusalemme liberata .. . con le figure di Giambatista Piazzetta . . . Venezia, Giambatista Albizzi, 1745. 253 f. est. B.N. — S.L.R. 232 VERGILIUS MARO, Publius - Opera vergiliana. rum, Ioane barbier, 1515] 2 v. [Parrhisio- B . N . — S.L.R. O ADAMASTOR 233 CALEPINO, Ambrogio, 1435-1511 - Fra Ambrosii Calepini Bergomensi .. . Dicionarii ex optimis quibusque autoribus Ponto Marcello, Festo Pompeio, M. Varrone, Pediano, Sérvio, Donato, Cornucopie . . • [Paris] Nicolas de Pratis, 1513. 398 f. Folha de rosto grav. B.N. — S.L.R. 234 CLAUDIANUS, Claudius - Cl Claudiani opere quae extant, interpretatione et annotationibus illustravit Gulielmus Pyrrho. Parisiis, F. Leonard, 1677. 712 p. B.N. — S.L.R. 55 235 MEDICI, Lorenzo di, 1449-1492. II Magnifico. Ambra Em: Poesie. Firenze, Barbera Bianchi e comp. 1859 p. 275. B.N. — S.L.R 236 NEBRIJA, Elio Antonio, 1441P-1522 - Dictionarivm AEly Antonij Nebrissensis Ianm denvo innvmeris Dictionibus locupletatum. [Antuerpia, Ioannis Steelius, 1545] 377 p. Folha de rosto especial: — Dictionarivm oppidorvm civitatvm, Montivm, flvvio rvm, fontivm, lacvm, promontorio . . . ab Antonio Nebrissensi collectum. Antuerpiae, Ioannis Steelsis, 1545. p. 270-377. B.N. — S.L.R. 237 SIDONIUS, C. Sollius Modestus Apollinaris - Opera . . . 2. ed. Parisiis Sebastiani Cramoisy, 1603. 418 p. Adamastor: Epithalamivm Polemio. p. 374 carmem XV B.N. — S.L.R. 238 TIXIER, Jean, seigneur de Ravisy, 1480-1524 - Io Rauisii textoris Niuernesis officina partim historiis partim poeticis reserta disciplinis [Paris] Antonii Aussurdi fidellissimi chalcographi 8c impensa Reginaldi Chalderini .. . 1520. 384 f. C Folha de rosto grav. Marca tipográfica na última folha. José Maria Rodrigues no seu trabalho "Fontes dos Lusíadas" assinalou como das fontes mais antigas do nome Adamastor a Officina de Ravisius Textor, cuja 1. ed. é de 1520. O Prof. Hasselman, da Biblioteca Nacional do Rio de Janeiro, encontrou no Dicionário de Calepino, ed. 1513, o verbete que Ravisius reproduziu. Claudianus, citado tanto por Calepino como por Ravisius, cita o nome Damastor no seu poema "Gigantomachia". Sidonius Apollinarius imita Claudianus, registrando Adamastor, única citação do nome sob esta forma que chegou até nós. B.N. — S . L . R . 56 BIBLIOGRAFIA SOBRE OS LUSÍADAS 239 ABREU, Guilherme Augusto de Vasconcellos, 1842-1906 Fragmentos d'uma tentativa de estudo scoliastico da epopeia portugueza, por G. de Vasconcellos A b r e u . . . Lisboa, Livreros depositários: Cruz & c.a, Pacheco 8c Carmo, 1880. 80 p. Conteúdo — Pérolas soltas d'um collar, bosquejo auto-biographico de Camões, tirado dos Lusíadas. Lendas buddhicas: origem do reino dos leões e do nome de Ceylão; vestígios de uma lenda buddhica nos Lusíadas. B . N . — S.L. 240 ABREU, João Capistrano de, 1853-1927 - Camões de perfil. In: — Ensaios e estudos. 1. série [Rio de Janeiro] Ed. da Sociedade Capistrano de Abreu, 1931, p. 145-176. B.N. — S.L.R. 241 ACADEMIA BRASILEIRA DE LETRAS, RIO DE JANEI RO — Arquivo camoniano. Rio de Janeiro, 1943. 370 p. Contém, referentes a Os Lusíadas, os seguintes trabalhos: Camões, poeta escolar, por Afrânio Peixoto; Camões e o descobrimento do mundo, por Jaime Cortezão; Camões, poeta político e social, por Pedro Calmon; Discurso sôbre Camões, por Augusto Frederico Schmidt; A rota de Vasco da Gama n'Os Lusíadas, por Gago Coutinho; Camões, poeta da expansão da fé, pelo padre Serafim Leite; Camões, poeta do mar, por Olavo Dantas; Camões; a épica portuguesa do século XVI, por Fidelino de Figueiredo. B.N. — S.L. 242 ADAMSON, John, 1787-1855 - Memoir of the life and writings of Luis de Camoens . . . London, Longman, Hurst, Rees, Orme anel Brown, 1820. 2 v. front. B.N. — S . L . R . 243 ALMEIDA, Silvio de — Estudos camonianos. S. Paulõ, Nova Era, 1925. 203, xiv p. front. Conteúdo. — O Adamastor. — Em tôrno de dez versos. — Um verbo no singular. B.N. — S.L.R. 57 244 ALVARÁ de 15:000 reis de tença por très annos a Luiz de Camões depois de ter publicado Os Lusiadas. Almanacli Camões para 1883, Porto, Emp. do Semanario "O Camões", 1882, p. 32 B.N. — S.L.R. 245 AMORA, Antonio Augusto Soares, 1917 — Manuel Pires de Almeida, um crítico inédito de Camões. São Paulo, Universidade de São Paulo, Faculdade de Filosofia, Ciências e Letras, 1955. 193 p. B.N. — S.L. 246 APONTAMENTOS sobre Os Lusiadas, ensaio de crítica ás críticas do poema nacional, por um curioso obscuro. Porto, Typ. da Emprêsa litteraria e typographica [1911] 327 p. B.N. — S . L 247 ARANHA, Pedro Wenceslau de Brito, 1833-1914 - A obra monumental de Luiz de Camões; estudos bibliographicos Lisboa, Imp. Nacional, 1886-88. 2 v. il. B.N. — S.L. B.N. — S . L . R . 248 BARBOSA, Jeronimo Soares, 1737-1816 - Analyse dos Lusiadas de Luiz de Camões, dividida por seus cantos com observações críticas sobre cada um d'elles. Coimbra, Imp. da Universidade, 1859. 114, 24 p. B.N. — S . L . R . 249 BELL, Aubrey Fitz Gerald, 1882-1950 - Luis de Camões [London] Oxford University Press, 1923. xxx, 160 p. il. [Hispanic notes & monographs . . . Portuguese series, 4] B.N. — S.L. 250 BENOLIEL, Joseph, 1888-1937 - Episodio do gigante Adamastor (Lusiadas, canto V, est. XXXVII — LXX) estudo critico. Lisboa, Imprensa Nacional, 1898. 48 p. "Quarto centenário do Descobrimento da índia. Contribuições da Sociedade de Geographia de Lisboa". B . N . — S.L.R. 64 251 BOWRA, Sir Cecil Maurice, 1898 - From Virgil to Milton by C. M. Bowra. London, Macmillan 8c Co. ltd., 1948. vii, 246 p. "Camões and the epic of Portugal": p. 86-138. B . N . — S.L. 252 BRAGA, Teófilo, 1843-1924 - Bibliografia camoneana. boa, Christovão A. Rodrigues, 1880. 253 p„ [1] f. Lis- B.N. — S.L.R 253 — Camões, a obra lyrica e épica. Lello & Irmão, 1911. 878 p. Porto, Liv. Chardron de B.N. — S . L . R 254 — Camões e o sentimento nacional. Porto, E. Chardron; Lugan & Genelioux, sucessores, 1891. vii, 324 p. B . N . — S.L. 255 — Historia de Camões .. . Porto, Imprensa Portugueza, 1873-75, 2v em 3 (Historia da poesia portugueza — eschola italiana - III, século XVI) Conteúdo. — v. 1. Vida de Luiz de Camões. — v. 2. Eschola de Camões. B . N . — S.L.R. 246 BRITO, João Soares de, sacerdote, 1611-1664 — Apologia em qve defende loam Soares Brito a poesia do principe dos poetas d'Hespanha Lvis de Camoens, no canto 4. da est. 67 à 75, 8c cant. 2. est. 21 8c responde às censuras d'hum critico d'estes tempos .. . Lisboa, Lourenço de An veres, 1641. [17] 61 [3] f. il. B.N. — S . L . R 257 BURTON, Sir Richard Francis, 1821-1890 - Camoens, his life and his Lusiads, a commentary. London, B. Quaritch, 1881. 2 v. B.N. — S.L. 258 CANTO, José do, 1820-1898 - Collecção Camoneana .. . Tentativa de um catálogo methodico e remissivo. Lisboa, Imp. nacional, 1895. xi, 357 p., 2 f. front. B.N. — S.L.R. 59 259 CASTILHO, Antonio Feliciano de, 1800-1875 - Camões. Estudo historico-poetico, liberrimamente fundado sobre um drama francez dos senhores Victor Perrot e Armand du Mesnil. 2. ed. copiosamente acrescentada nas notas. Lisboa, Sociedade Typ. Franco-Portugueza, 1863. 3 v. em 1. B.N. — S.L. B.N. — S . L . R 260 CASTILHO, José Feliciano de - 1810-1879 - Memoria sobre o exemplar dos Lusíadas da bibliotheca particular de S. M. o Imperador do Brasil . . . Rio de Janeiro, Typ. Nacional, 1880. 38 p. "Extraído do tomo VIII dos Annaes da Bibliotheca Nacional". B.N. — S.L.R. 261 CIDADE, Hernâni Antonio, 1887 — A literatura portuguesa e a expansão ultramarina; as ideias, os sentimentos, as formas de arte. v. 1 (séculos XV e XVI) [Lisboa] Agência geral das colonias, 1943. 287 p. il. "Os Lusíadas, síntese da literatura de expansão"; p. 259-286. B.N. — S.L. 262 — Portugal historico-cultural, através de alguns de seus maiores escritores: Fernão Lopes, Camões e Mendes Pinto, Pe. Antonio Vieira, Antero do Quental, Teixeira de Pascoais e Fernando Pessoa [Salvador] Universidade da Bahia, 1957. 286 p. "O Portugal da expansão ultramarina, suas grandezas e misérias na obra de Luis de Camões e Fernão Mendes Pinto": p. 65-119. B.N. — S.L. 263 COELHO, José Maria Latino, 1825-1891 - Luiz de Camões. Lisboa, David Corazzi [1880] 363 p. B . N . — S.L. 264 60 COELHO, José Ramos, 1832-1914 - Camões e Macedo, analyse do "Discurso preliminar" com que este prefaciou o seu poema "O Oriente".. . Lisboa, Typ. da Casa da Moeda, 1911. 114 p. "Separata dos trabalhos da Academia de Sciencias de Portugal. Primeira serie, tomo II". "Uma comparação entre Os Lusíadas e Eneida". B.N. — S.L. 265 CORREA, Maximino — Sôbre a medicina dos Lusíadas; conferência realizada na Associação dos Médicos do Centro de Portugal, no dia 25 de junho de 1920, às 20 horas. Coimbra, Coimbra editora [1920?] 46 p. B . N . — S.L. 266 C O U T I N H O , Bernardo Xavier, 1909 - Ensaios, varia camoniana e outros estudos. Porto, Ed. Lopes da Silva, 1941. viii, 254 p. B . N . — S.L. 267 EÇA, Vicente Maria de Moura Coutinho Almeida de, 1852 Luis de Camões marinheiro, estudo por Almeida d'Eça [s.l.] David Corazzi, 1880. 65 p. B.N. — S.L. 268 FARIA, Manoel Severim de, 1583-1655 - Vida de Lvis de Camões. In: — Discvrsos vários políticos. Évora, Manoel de Carvalho, 1624, f. 87-135. Retrato de Camões gravado a buril. B.N. — S.L.R. 269 FICALHO, Francisco Manuel Carlos de Melo, conde de, 18371903 — Flora dos Lusiadas. Lisboa, Typ. da Academia Real das Sciencias, 1880. 99 p. B.N. — S.L. \ 270 — Garcia de Orta e o seu tempo. Lisboa, Imprensa Nacional, 1886. 392 p. B . N . — S.L. 271 FIGUEIREDO, Antonio Cardoso Borges de, ca, 1851-1890 A geographia dos Lusiadas de Luis de Camões por A. C. Borges de Figueiredo. Lisboa, Typ. de Adolpho, Modesto & cia., 1883. ix, 61 p. B.N. — S . L . R . 61 272 FIGUEIREDO, Cândido de, 1846-1925 - Linguagem de Camões nas suas relações com a linguagem de hoje. Notas à margem dos "Lusíadas". 2. ed. Lisboa, liv. Clássica editora de A. M. Teixeira & Ca. (Filhos), 1930. 94 p. B.N. — S.L.R. 273 FIGUEIREDO, Fidelino de Sousa, 1888 - A épica portuguesa no século XVI. Gaia, Portugal, Edições Pátria, 1932. 79 p. il. (Estudos nacionais, sob a égide do Instituto de Coimbra). B.N. — S.L. 274 — História da literatura clássica, I época (1502-1580) 3. ed. rev. São Paulo, Ed. Anchieta s.a., 1946. 377 p. "Camões": p. 245-283 B.N. — S.L. 275 FRANCA, Rubem — Como aprender a apreciar Camões. Pref. de Moacir de Albuquerque [Rio de Janeiro] Ed. Leitura [1969] 233 p. il. Ed. em convênio com o Instituto Nacional do Livro. B . N . — S.L. 276 FREITAS, Jordão Apolinário de, 1866 - O naufragio de Camões e dos Lusíadas. Lisboa, Typ. Castro Irmão, 1915. 50 p. B.N. — S.L.R. 277 GAMA, João de Saldanha da, 1835-1899 - A colleção camoneana da Biblioteca Nacional. Anais da Biblioteca Nacional, v. 1-3, 1876. B . N . — S.L.R. 278 GONÇALVES, Francisco da Luz Rebelo, 1907 - A fala do ve lho do Restelo; aspectos clássicos dêste episódio camoniano. Lisboa, Imprensa Nacional, 1933. 72 p. B.N. — S.L.R. 279 ÍNDICE analítico do vocabulário de Os Lusíadas [Precedido de Introdução e facsímiles da primeira edição de 1572. Preparado por Aisa Poggi de Assis e outros sob a orientação de A. G. Cunha] Rio de Janeiro, Instituto Nacional do Livro, 1966. 3 v. (Brasil. Instituto Nacional do Livro. Dicionário da lingua portuguêsa. Textos e vocabulários, 8) B.N. — Pub. 62 Caravelas Ern: Correia, Gaspar, 1495-1561. Lendas da índia, 1858, t. II, pte 2 280 LAMARRE, Clóvis, 1836 — Camoens et Les Lusiades; étude biographique, historique et littéraire, suivie du poème annoté. Paris, Didier 8c Cie., 1878. 614 p. B.N. — S . L . R . 281 LEITE, Serafim, sacerdote, 1890-1969 - Camões, poeta da ex pansão da fé. Rio de Janeiro [Imprensa Nacional] 1943. 84 p. Separata do "Arquivo Camoniano" da Academia Brasileira de Letras, Rio de Janeiro, 1943. B.N. — S.L. 282 LEMOS, Miguel, 1854-1917 - Luis de Camoens [2 ème. éd.] Paris, au Siège Central du Positivisme, 1880. 297 p. B N . — S.L. BN. — S.LR. 283 LEONI, Francisco Evaristo, 1804-1874 - Camões e os Lusíadas, ensaio historico-critico-Iitterario . . . Lisboa, A. M. Pereira, 1872. 315 p. B . N . — S.L. B.N. — S.L.R. 284 LOBO, Francisco Alexandre, bispo de Viseu, 1763-1844 — Memoria histórica e critica acerca de Luiz de Camões e das suas obras. Lisboa, Typ. da Academia, 1820. 123 p. "Impressa no tomo VII, parte I das Memorias da Academia Real das Sciencias de Lisboa". B.N. — S.L.R. 285 LOURO, M. F. do Estanco — Os Lusíadas e o povo português, I — No vocabulário. Lisboa, Liv. Pacheco, 1927. 44 p. B . N . — S.L.R. 286 [MABLIN, J. B.] m. 1834 - Lettre à l'Academie Royale des Sciences de Lisbonne sur le texte des Lusiades. Paris, Treuttel et Würtz, 1826. 77 p. B . N . — S.L.R, 287 MACEDO, José Agostinho de, sacerdote, 1761-1831 — Censura das Lusiadas . . . Lisboa, Impressão Regia, 1820. 2 v. em 1. B.N. — S.L.R. 63 288 MACHADO, Roque — Vasco da Gama nos Lusiadas [Lisboa, Imp. Artística ltda., 1937] 63 p. B . N . — S.L.R. 289 MARTINS, Joaquim Pedro Oliveira, 1845-1894 - Camões, Os Lusiadas e a Renascença em Portugal. Porto, Liv. Internacional de E. Chardron, 1891. xii, 324 p. 290 — Camões. Os Lusiadas e a Renascença em Portugal. Imp. Lucas & Ca., 1952. 324 p. Lisboa, B.N. — S . L . R . 291 — Os Lusiadas: ensaio sobre Camões e a sua obra; em relação à sociedade portugueza e ao movimento da Renascença. Porto, Imp. portugueza, 1872. 210 p. B.N. — S.L. 292 MONTEIRO, José Gomez, 1807-1879 - Carta ao illmo. snr. Thomaz Norton, sobre a situação da ilha de Vénus, e em defeza de Camões contra uma arguição, que na sua obra intitulada Cosmos lhe faz o snr. Alexandre de Humboldt. Porto, Typ. de S. J. Pereira, 1849. 84 p. B.N. — S.L. 293 MOREIRA, Thiers Martins, 1904-1970 - Camões e Fernão Lopes; conferências no Instituto de Estudos Portugueses. Rio de Janeiro, 1944. 95 p. "Camões e a legenda épica portuguêsa": p. 9-46. B.N. — S.L. 294 NABUCO, Joaquim, 1849-1910 - Camões e Os Lusiadas. Rio de Janeiro, Typ. do Imperial Instituto Artístico, 1872. 286, v. [2] p. B . N . — S.L. B.N. — S.L.R. 295 — The Lusiadas as the epic of ove; address at Cornell University on April 23, 1909, by Joaquim Nabuco . . . [Washington, D. C.? 1909?] 23 p. B.N. — S.L.R. 64 296 NOGUEIRA, Julia, 1873 - Dicionário e gramática de "Os Lusíadas" — inclui topónimos, antropônimos, astrônimos e mitônimos; estudo sôbre as formas de linguagem do tempo de Camões. Capa de Carlos A. Ribeiro. Rio de Janeiro, Freitas Bastos, 1960. 438 p. il. B.N. — S.L. 297 NORONHA, T i t o de, 1834-1896 - A primeira edição dos Lusíadas. Porto, Ernesto Chardron, 1880. 87 p. facs. B.N. — S . L R . 298 ORTIGÃO, José Duarte Ramalho, 1836-1915 - Luis de Camões; la Renaissence et les Lusiades. Préface d'une nouvelle édition des Lusiades, faite par le Cabinet Portugais de Lecture, de Rio de Janeiro, pour rappeler le troisième centenaire do poôte de la nationalité portugaise. Trad. du portugais par F. F. Steenackers. Lisbonne, Matos Moreira 8c Cie., 1880. 150 p. B . N . — S.L. 299 PEIXOTO, Afrânio, 1876-1947 - Camões e o Brasil. Paris, Lisboa, Aillaud e Bertrand. 291 p. Conteúdo. — Camões épico. A "Camonologia" ou os estudos camonianos. Camões lírico. Camões e o Brasil. O Parnaso de Camões, fonte d'Os Lusíadas. O endereço d'Os Lusíadas. O velho do Restêlo. A lingua "Camões". O morgado de Mateus, editor d'Os Lusíadas. Os Lusíadas de D. Pedro II. B.N. — S.L. 300 — Dicionário dos Lusiadas de Luis de Camões, por Afrânio Peixoto 8c Pedro A. Pinto. Rio de Janeiro, F. Alves, 1924. 616 p. B.N. — S R . 301 — Ensaios camonianos. Coimbra, Imprensa da Universidade, 1932. x, 426 p. Contém além dos ensaios de "Camões e o Brasil", os seguintes: Camões humorista. Camões médico ou A medicina dos Lusiadas e do Parnaso. B.N. — S . L . R . 65 302 REMÉDIOS, Joaquim Mendes dos, 1876-1932 - Camões e o ideal da sua obra; conferência realizada na "Sala dos Capelos" da Universidade de Coimbra no dia 10 de junho de 1923 pelo dr. Mendes dos Remedios. Coimbra, "Lvmen", 1924. 45 p. B.N. — S.L.R. 303 — Camões — poeta da fé (1524-1924) Conferência recitada na Sala dos Actos Grandes da Universidade de Coimbra na comemoração do quarto centenário do nascimento do poeta, seguidas das suas poesias de caracter religioso. Coimbra, Coimbra editora, 1924. [6] f., 223 p. B.N. — S.L. B.N. — S . L . R . 304 RIBEIRO, Aquilino, 1885-1963 - Luis de Camões, fabuloso, verdadeiro . . . 3. ed. Lisboa, Liv. Bertrand [Imprensa Portugal-Brasil, 1950] 2 v. B . N . — S.L.R. 305 RIBEIRO, José Silvestre, 1807-1891 - Estudo moral e político sobre Os Lusíadas . . . Lisboa, Imp. Nacional, 1853. xi, 236 p. B . N . — S.L. B.N. — S . L . R . 306 — Os Lusíadas e o Cosmos; ou Camões considerado por Humboldt como admiravel pintor da natureza. Lisboa, Imprensa Nacional, 1853. IX, 98 p. B.N. — S . L . R . 307 RIO DE JANEIRO. BIBLIOTECA NACIONAL. - Catalogo da exposição camoneana realizada pela Biblioteca Nacional do Rio de Janeiro a 10 de junho de 1880 por occasião do centenário de Camões. Rio de Janeiro, Typ. Nacional, 1880. 71 p. B.N. — S.L.R. 308 RIO DE JANEIRO. BIBLIOTECA NACIONAL - Exposição camoniana [Rio de Janeiro, 1957] 79 p. il. B.N. — S.L.R. 66 309 RODRIGUES, José Maria, 1857-1942 - Algumas observações a uma edição comentada dos Lusíadas. Coimbra, Imp. da Universidade, 1915 [2] f., 122 p. Trata-se da edição comentada por Augusto Epiphanio da Silva Dias. Porto, Magalhães 8c Moniz, 1910. B . N . — S.L.R. 310 — Dois versos dos Lusíadas, tentativa de reconstituição do texto primitivo. Lisboa, Imp. Nacional, 1911. 43 p. B . N . — S.L. 311 — Fontes dos Lusíadas. O Instituto, 1913. Coimbra, v. 51-60, 1904B.N. — S P . 312 — Lição inaugural da cadeira de estudos camoneanos, importância e dificuldades destes estudos. Coimbra, Imprensa da Universidade, 1925. 31 p. B.N. — S.L.R. 313 SAAVEDRA, Maria José — O ensino dos "Lusíadas"; dissertação para o exame de Estado, na secção de Filologia Românica da Escola Normal Superior de Coimbra [Coimbra, "Atlantida"] 1927. 132 p. B.N. — S.L.R. 314 SALGADO JÚNIOR, Antonio - Os Lusíadas e a viagem do Gama; o tratamento mitológico duma realidade histórica Porto, Tip. Sequeira, 1939. 46 p. "Conferencia feita pelo autor na noite de 10 de junho de 1938 no salão de Festas do Clube Fenianos Portuenses na comemoração da Festa da Raça". B.N. — S . L . R . 315 SAMPAIO, Albino Forjaz de, 1884-1949, ed. - Historia da literatura portuguesa ilustrada. Publicada sob a direção de Albino Forjaz de Sampaio . . . com a colaboração dos senhores dr. Afonso Lopes Vieira . . . dr. Agostinho de Campos . . . dr. Fidelino de Figueiredo . . . [e outros] Paris, Lisboa; Ailland e Bertrand [1929-42] 4 v. il. B . N . — S.L.R. Ó7 316 SCHNEIDER, Reinhold, 1903 - Das Leiden des Camoens oder Untergang und Vollendung der portugiesischen Macht. Hellerau, Jakob Hegner, 1930. 242 p. B . N . — S.L. 317 SERGIO, Antonio, 1883-1869 - Testemunhos historicos - Camões e D. Sebastião. Rudimentar organização de documentos para o estudo de um problema curioso. Paris, Lisboa, Aillaud e Bertrand, 1925. 54 p. B.N. — S.L.R. 318 SILVA, Antônio Augusto Marques Braz da — Camões marinheiro; conferência proferida no Clube militar em 4 de agosto de 1938. Rio [de Janeiro] Ed. da Revista do Clube militar [1949] 25 p. B.N. — S.L. 319 SILVA, José Maria da Costa e, 1788-1854 - Ensaio biograficocritico sobre os melhores poetas portuguezes .. . tomo III. Lisboa, Imprensa Silviana, 1851. "Luiz de Camões": p 83-309. B.N. — S.L.R. 320 SILVA, Luciano Antonio Pereira da, 1864-1926 - A astronomia dos Lusíadas. Coimbra, Imp. da Universidade, 1915. xv, 228 p. il. B . N . — S.L. 321 SIQUEIRA, Eduardo, 1861-1914 - Fauna dos Lusíadas. Lisboa, Imprensa Nacional, 1887. 68 p. "Extrahido do Boletim da Sociedade de Geographia de Lisboa, serie 7., n. 1". B . N . — S.L.R. 322 SOUSA, Judite Brito de Paiva e - Rimário de "Os Lusíadas". Rio de Janeiro, Edições Pedagógica limitada, 1948. 225 p. B.N. — S.L. 323 STORCK, Friedrich Wilhelm Paul, 1829-1905 - Camoens in Deutschland; bibliographische beiträge. Zweite verbesserte auflage. Kolozsvár, Universitätsbuchdruckerei J. Stein, 1880. 45 p. B N . — S.L.R. 68 324 — Vida e obras de Luis de Camões. Primeira parte. Versão do original allemão annotada por Carolina Michaelis de Vasconcellos. Lisboa, Typ. da Academia Real das Sciencias, 1897. 744 p. B N . — S.L. B N . — S.L.B. 325 TRIGOSO, Sebastião Francisco de Mendo, 1773-1821 - Exame crítico das primeiras cinco edições dos Lusíadas [Lisboa, 1823] 46 p. "Impresso no tomo VIII, parte I das Memorias da Academia Real das Sciencias de Lisboa" Sem folha de rosto. B.N. — S.L.R. 326 VASCONCELOS, Carolina Michaelis - Lucius Andreas Resendius, inventor da palavra "Lusíadas". O Instituto, Coimbra, v. 52, p. 241-250, 1905. B.N. — S P 327 — A saudade portuguesa; divagações filológicas e literar-históricas em volta de Inês de Castro e do cantar velho "Saudade minha-Quando te veria? Porto, Ed. da Renascença Portuguesa [1914] 144 p. B . N . — S.L. 328 VITERBO, Francisco Marques de Sousa, 1845-1910 - Fr. Bartholomen Ferreira, o primeiro censor dos Lusíadas. Subsídios para a historia litteraria do século XVI em Portugal. Lisboa, Imprensa Nacional, 1891. 237 p. il. B.N. — S.L.R. 69 ÊSTE LIVRO FOI COMPOSTO E IMPRESSO NAS OFICINAS DA GRAFICA OLÍMPICA EDITORA RUA DA REGENERAÇÃO, 4 7 5 RIO DE - JANEIRO - CB EM ABRIL DE 1972 LTDA.; BONSUCESSO